Krasnystaw - rys historyczny

Strona poświęcona historii Krasnegostawu

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki

Słowianie na ziemiach polskich

Email Drukuj PDF

Pierwsi Słowianie na ziemiach dzisiejszej Polski

Od wielu lat trwa spór o etnogenezę Słowian na dzisiejszych ziemiach polskich ? czyli o to kto mieszkał w starożytności na obszarze pomiędzy Odrą a Wisłą [np. 96,134,238,253]. Ścierają się dwa poglądy: autochtoniczny i allochtoniczny. Spór dotyczy tego, czy Słowianie już w czasach rzymskich zajmowali obecne ziemie Polski, a więc dorzecza Wisły i Odry, a przynajmniej Warty ? czy też przybyli na te ziemie później. Autochtoniści twierdzą, że w czasach Wędrówki Ludów Słowianie właśnie z Polski wyszli na południe ku Dunajowi i Bałkanom. Allochtoniści uważają, że w tej epoce Słowianie przybyli nad Wisłę i Odrę z zewnątrz, mianowicie ze wschodu z terytorium dzisiejszej Ukrainy [121]. Ten drugi pogląd zyskuje większą liczbę zwolenników. 

Przekazy pisarzy starożytnych

W pierwszych wiekach po Chrystusie Europa podzielona była na dwa światy. Na południu - Imperium Rzymskie z wysoko postawioną cywilizacją: rzemiosłem, kulturą i sztuką. Północne rejony stanowił świat barbarzyński, w którym Rzymianie wydzielili Germanię i Sarmację z granicą na Wiśle [52,174.A].

Gajusz Pliniusz Starszy (23/24?79) w ?Historii Naturalnej?, barbarzyńską część Europy opisał mgliście. Pisze, że Eningia ?zaludniona jest do rzeki Vistuli Sarmatami, Wenedami, Skirami i Chirrami?. Skirowie to plemię germańskie do III w. żyjące w Karpatach środkowych. Chirrowie ? nieznane plemię sarmackie. Interesujące wiadomości o Wenedach znajdują się u Publiusza Korneliusza Tacyta w ?Germanii? napisanej w roku 98, porównując Wenedów z Germanami i Sarmatami, pisał on ?jednak ich łatwiej można zaliczyć do Germanów, ponieważ oni budują sobie domy, noszą tarcze i poruszają się pieszo z dużą szybkością. Wszystko to odróżnia ich od Sarmatów, którzy całe życie spędzają na wozach i na koniach?. Obszarem Wenedów wg Tacyta było terytorium pomiędzy Germanami i Sarmatami.

W dziele Klaudiusza Ptolemeusza z roku ok. 175, ?Przewodnik Geograficzny? napisano, że Wenedowie byli jednym z liczniejszych ludów Sarmatii i żyją nad Wisłą. Na mapie świata z III w., Wenedowie zaznaczeni zostali w dwu miejscach jako ?Wenedowie-Sarmaci? [52,174.B].

Jordan (Jordanes) (ok. 500?ok. 554) pisał, że ?u podnóża Karpat, opadających na północ, poczynając od miejsca narodzin rzeki Vistuli, na bezkresnych przestrzeniach żyją ludne plemiona Wenetów (Wenetowie - Słowianie (Joranes) nie byli tożsami z Wenendami (którzy Słowianami nie byli) [238]), chociaż ich nazwy zmieniają się zależnie od różnych rodów i miejsca pochodzenia, przeważnie oni wszyscy znani są pod trzema nazwami: Wenetów, Antów i Slawenów?. Wenetami we wczesnym średniowieczu nazywali Słowian ich zachodni sąsiedzi ? Germanie.

Wzmiankę o Słowianach na obszarze dzisiejszej Polski, znajdujemy u Prokopiusza z Cezarei, któryroku 512 pisał, że na ziemiach pomiędzy Karpatami a Bałtykiem zamieszkiwały ?ludy Słowian?.

Ibrahim ibn Jakub pozostawił świadectwo z pobytu w Europie środkowej w latach 965?966: ?Słowianie są skorzy do zaczepki i gwałtowni i gdyby nie ich niezgoda, wywołana mnogością podziałów na szczepy, żaden lud nie zdołałby im sprostać w sile. Zamieszkują oni krainy najbogatsze w plony. Oddają się ze szczególną gorliwością rolnictwu i poszukiwaniu środków do życia, w czym przewyższają wszystkie ludy Północy. Handel ich dociera lądem i morzem do Rusów i do Konstantynopola?. 

Własne przekazy Słowian

Pierwsze własne teksty Słowian pojawiły się w wieku IX (głagolica (862?863), cyrylica). Około roku 1113, mnich Nestor (~1056?1114) zredagował w Kijowie ?Powieść minionych lat? [1], najstarszą kronikę ruską (latopis) opisującą świat od roku 853. w Polsce pierwszą kronikę, obejmującą okres od czasów legendarnych, napisał po łacinie Gall Anonim w latach 1113?1116. Wincenty Kadłubek (ok. 1160?1223) swoją kronikę napisał w latach 1205?1207. Do niedawna sądzono, że najstarszym polskim zdaniem utrwalonym na piśmie jest ?zdanie henrykowskie? z roku 1270 (Księga Henrykowska, kronika Cystersów). Obecnie przyjmuje się pierwszeństwo ?zdań legnickich?, zanotowanych w nie istniejącej już łacińskiej kronice z XIII wieku, a przechowanych w Rocznikach Jana Długosza. Kronika ta, miałaby powstać krótko po roku 1260 pod piórem Wincentego z Kielczy i znajdować się w zbiorach krakowskiego konwentu dominikańskiego jeszcze w czasie pracy Długosza nad Rocznikami [268]. 

Sytuacja osadnicza w Europie środkowej w wiekach IV-X.

Uważa się, że w wieku III przed Chrystusem plemię Celtów przekroczyło Sudety i osiedliło się w dorzeczu górnej Wisły, mieszając się w II wieku z tamtejszą ludnością. w ten sposób powstała kultura przeworska, której rozkwit przypada na okres i w. przed Chrystusem ? początek V w. po Chrystusie. Na początku naszej ery w dolnym biegu Wisły żyli Goci, lud germański, którzy w drugiej połowie II wieku rozproszyli się na Mazowszu, Podnieprzu i Wołyniu, gdzie zmieszali się z miejscową ludnością kultury przeworskiej [174.A].

Około połowy IV w. po Chrystusie, na obszarach dzisiejszej Polski zamieszkiwały plemiona należące do następujących kultur (rys. 2) [238]:

a - kultury przeworskiej związane z germańskim plemieniem Wandalów,

b - wandalsko-dackie osadnictwo w Karpatach i na Pogórzu Karpackim,

c - kultury bałtyjskiej,

d - grupy dębczyńskiej,

e - kultury luboszyckiej,

f - kultury wielbarskiej germańskiego plemienia Gotów,

g - grupy masłomęckiej również germańskiego plemienia Gotów (Masłomęcz położony jest w odległości 9 km na południe od Hrubieszowa).

Niezwykle interasujący jest fakt obecności w Kotlinie Hrubieszowskiej śladów zamieszkiwania wielu starożytnych ludów: Sarmatów, Bastarnów, Wandalów, Scytów, Herulów, Awarów. Przed końcem IV wieku istniał tam osadniczy ośrodek plemienia Gotów [338].

W trzecim ćwierćwieczu IV wieku nastąpiło wyraźne załamanie struktur osadniczych i zaczął się proces odpływania ludności. w wieku V obserwuje się rozrzedzenie osadnictwa przeworskiego na ziemiach polskich być może spowodowane najazdem Hunów lub wcześniej zagrożeniem tym najazdem [52,174.B]. w pierwszej ćwierci V wieku Goci kultury wielbarskiej opuścili Kotlinę Hrubieszowską (część z nich pozostała). Ludy kultury przeworskiej przeniosły się na zachód ? na Śląsk. w połowie V wieku nastąpiło załamanie się osadnictwa na Śląsku. Ziemie Europy środkowej opustoszały niemal zupełnie. Cała strefa pomiędzy Wisłą a Prosną jak się wydaje - została opuszczona. Na ten okres przypada znaczne pogorszenie klimatu wokół morza Bałtyckiego.

Na przełomie wieków V/VI na dużym obszarze Europy Środkowej i Wschodniej pojawiła się zupełnie nowa kultura archeologiczna (różna od wcześniejszych kultur okresu rzymskiego). Znaleziska interpretuje się jako przejaw rozchodzenia się Słowian, którzy w V-VI wieku wyruszyli ze swych pierwotnych siedzib w Europie Wschodniej w wielką wędrówkę na zachód i południe. Cechy nowej kultury były następujące [284]:

1. Czworokątne ziemianki (16-20 m2) z kamienno-glinianym piecem.

2. Ceramika - tylko jeden typ naczynia - garnek lepiony ręcznie.

3. Brak znalezisk grobowych.

4. Ubóstwo kultury materialnej.

5. Rolniczy charakter gospodarki.

Nie ulega wątpliwości, że nowa ludność to przybysze osiedlający się tu w momencie, gdy wycofały się plemiona gockie, sarmackie i huńskie, pozostawiając ziemie żyzne i dobrze zagospodarowane. w wieku V/VI tereny południowo-wschodniej Polski były zachodnią peryferią świata słowiańskiego. w krótkim czasie dochodzi do kolejnych przesunięć ludnościowych i zajęcia niemal całego dorzecza Odry i Wisły. Przed VII wiekiem język słowiański nie wykazywał zróżnicowania wewnętrznego [284].

Początki Słowian na obszarze dzisiejszej Polski datuje się na okres od połowy IV do końca V wieku. Na Roztocze Słowianie przybyli pod koniec V lub pewniej na początku VI wieku [238]. w wiekach V?VI Słowianie zachodni osiedlili się nad Wisłą, a w VI?VII, zajęli obszar pomiędzy Wisłą a Odrą. Przyjęty jest pogląd, że Słowianie weszli na wyludnioną przestrzeń pozostałą po odejściu na zachód ludów sarmackich i germańskich. Zbudowali swoją kulturę bez kontynuacji kultury ludów wcześniejszych.

Z czasem wyodrębniło się wiele plemion słowiańskich (rys. 3). w wieku VI (575?675) notowani byli Mazowszanie. w wieku VII Polanie opanowali Wielkopolskę i pomiędzy Wartą i Notecią zorganizowali państwo plemienne. Głównymi grodami były: Gniezno i Poznań. w ?Pieśni o Rolandzie? (XI w.) wśród ziem podbitych przez Karola Wielkiego, wymieniono kraj ?Puilanie? - Polan. z czasem, Polanie pod władzą rodu Piastów, podporządkowali sobie inne plemiona słowiańskie, tworząc zręby państwa polskiego. w miarę powiększania państwa, nazwa Polska objęła całość ziem pod władzą Polan.

W wieku IX nad górną Wisłą leżało państwo Wiślan z Krakowem. Wspomina to ?Geograf Bawarski? [30]. w końcu wieku IX król angielski, Alfred Wielki, pisał ?na wschód od Moraw znajduje się kraj Wiślan (Vis?leland)?. Państwo to około roku 875?876 podporządkowane zostało przez Światopełka, księcia wielkomorawskiego. Wiślanie zostali przyłączeni przez Polan około roku 987. Krytyczną dyskusję o poglądach na początki polskiej państwowości zawiera wydana ostatnio praca [512]. 

Sytuacja klimatyczna w Europie środkowej w IV-XIV w.

Wielki wpływ na warunki osiedleńcze pierwszych Słowian miała sytuacja klimatyczna na zajmowanych przez nich terenach. Na wiek IV przypadło znaczne pogorszenie klimatu wokół morza Bałtyckiego. w końcu wieku IV, a szczególnie w wieku V, nastąpiło znaczne oziębienie (najniższe temperatury od dwu tysiącleci). Bardzo wzrosła wilgotność, podniósł się poziom rzek i jezior, rozprzestrzeniły się bagna. Zatopione zostały miejscowości powstałe w okresie rzymskim. Podobnie rola uprawna. Ocieplenie zaczęło się w wieku VIII. Okres ten nazwany ?drugim postglacjalnym optimum klimatycznym?, dzielił się na dwa podokresy: ciepły i dość suchy (VII-X/XI w.), kiedy warunki sprzyjały osadnictwu nadrzecznemu, oraz drugi ciepły i dość wilgotny (XII-XIII/XIV w.), kiedy wzrosła częstotliwość powodzi. Klimat w tym okresie był korzystny dla działalności człowieka [233].