Krasnystaw - rys historyczny

Strona poświęcona historii Krasnegostawu

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki

Biskupi chełmscy i chełmsko?lubelscy

Email Drukuj PDF

Biskupi chełmscy i chełmsko?lubelscy

Diecezję Chełmską powołał papież Grzegorz XI, bullą wydaną 1375.II.13. Król Władysław Jagiełło, wskrzesił erygowaną, lecz niefunkcjonującą jeszcze diecezję przywilejem fundacyjnym 1417.VIII.14. Kapitułę ufundowano w 1429 i potwierdzono w roku 1431 [331]. Biskupstwo chełmskie stało nisko w hierarchii ważności kościelnej i politycznej [411].końcu XVIII w. proporcje rocznych dochodów biskupstwa chełmskiego do najbogatszego, krakowskiego miały się jak 1:56. Biskupi chełmscy i chełmsko?lubelscy, od Macieja ze Starej Łomży i roku 1490, rezydowali w Krasnymstawie. Papież Pius VI dekretem z 1790.VII.20 potwierdził uchwałę Sejmu Czteroletniego z 1790.VI.11 o włączeniu Lubelszczyzny do Diecezji Chełmskiej, ale nie zgodził się na przeniesienie stolicy biskupiej, ani na zmianę nazwy diecezji. Zaczęto używać nazwy diecezja chełmsko?lubelska. Po trzecim rozbiorze Polski, kiedy Lublin znalazł się w granicach austriackiej Galicji, cesarz Franciszek II, 1803.V.10 zatwierdził projekt utworzenia diecezji lubelskiej. Zniesienia Diecezji Chełmskiej z równoczesnym powołaniem do życia diecezji lubelskiej dokonał Pius VII bullą wydaną 1805.X.09, a wprowadzoną w życie 1807.X.20. Katedralna kapituła chełmska przyjęła miano lubelskiej, mimo iż dopiero w roku 1826 siedzibę jej przeniesiono do Lublina [256]. Konsystorz przeniesiono do Lublina, a biskup rezydował w letniej rezydencji w Kumowie [246].

Poczet biskupów chełmskich i chełmsko?lubelskich

Droga do episkopatu zwykle wiodła poprzez pracę w kancelarii królewskiej, piastowanie funkcji państwowych i zasługi położone w dyplomacji. Biskupi z urzędu zasiadali w senacie oraz brali udział w lokalnych ziemskich sejmikach szlacheckich. Biskupstwo chełmskie, jako jedno z mniejszych, zwykle stanowiło wczesny etap na drodze awansu, zaczynającego się od biskupstwa kamienieckiego. Ukoronowaniem kariery duchownej i politycznej było arcybiskupstwo gnieźnieńskie i tytuł prymasa Polski.

Poczet biskupów trudny jest do ustalenia, a lista jest niedoskonała. Źródła nie podają jednoznacznych informacji [47,179,272,277,343,366, 411,444]. Dotyczy to i osób i dat. Niektórzy biskupi są negowani przez Encyklopedię Kościelną [179], jako ci, którzy nie zostali potwierdzeni, zatwierdzeni, nie przyjęli stanowiska albo przedwcześnie zmarli (zaznaczono ich w tabeli (?)). Zdarzało się, że biskup przed ingresem do katedry chełmskiej, był przenoszony do innej diecezji [411].

Do dziś nie powstała porządna monografia Diecezji Chełmskiej, możliwe, że z wyżej przedstawionych powodów. a jednak szkoda.

Biskupi chełmscy

Lp.

Imię

i Nazwisko

Herb

Daty życia

Urząd

1.

Tomasz

z Sienna

 

ok. 1280

ok. 1365

1359.05.20

1365

2.

Stefan

ze Lwowa

 

ok. 1350

1416.10.01

1388

1406.09.18

3.

Jan

Biskupiec

Cholewa

1377

1452.04.22

<1417.05.01

1452.04.22

4.

Jan

Kraska Taranowski

Belina

ok. 1400

1462.04.17

1452.08.18

1462.04.17

5.

Paweł

z Grabowa

Ogon

1410

1479.02.18

1463.06.14

1479.02.18

6.

Jan

Kazimierski

Rawicz

ok. 1420

1485.11.18

1480.03.06

1484.05.10

7.

Jan

z Targowiska

Tarnawa

 

1492.06.09

1484.05.14

1486.05.26

8.

Maciej

ze Starej Łomży

Rawicz

ok. 1450

<1505.09.12

1490.05.14

<1505.09.12

9.

Mikołaj

Kościelecki

Ogończyk

ok. 1450

1518.05.04

1505.11.14

1518.05.04

10.

Jakub

Buczacki

Abdank

1470

1541.12.06

1518.11.05

1538.07.29

11.

Sebastian

Branicki

Korczak

1484

1544.05.06

1538.07.29

1540.10.17

12.

Samuel

Maciejowski

Ciołek

1499.01.15

1550.10.26

1539.10.17

1541.08.22

13.

Mikołaj

Dzierżgowski

Jastrzębiec

1490

1559.01.18

1542.05.31

1543.03.30

14.

Jan

Dziaduski

Jelita

1496

1559.07.25

1543.03.30

1545.06.08

15.

Andrzej

Zebrzydowski

Radwan

1496

1560.05.23

1545.06.08

1546.02.19

16.

Jan

Drohojowski

Korczak

ok. 1505

1557.06.25

1546.02.19

1551.02.25

17.

Jakub

Uchański

Radwan

1502

1581.04.05

1551.11.18

1561.06.02

18.

Jan

Przerębski

Nowina

1510

1562.01.12

1558.05.13

1559

19.

Mikołaj

Wolski

Półkozic

1490

1562.08.31

1561.06.02

1562.08.31

20.

Wojciech

Staroźrebski Sobiejuski

Dołęga

1517

1580.01.

1562.11.06

1577.12.11

21.

Jan

Młodziejowski

Ślepowron

 

1576

1575

1576 (N)

22.

Jan

Zaborowski

Rawicz

 

1577

1577.05.15

1577 (N)

23.

Adam

Pilchowski

Rogala

 

1585

1579.10.16

1585

24.

Stanisław

Ossowski

Gryf

 

1580.08.27

1580

(N)

25.

Wawrzyniec

Goślicki

Grzymała

1537(27)?

1607.10.31

1590.01.22

1591.05.10

26.

Stanisław

Gomoliński

Jelita

1547

1602.12.12

1591.07.31

1600.08.30

27.

Jerzy

Zamoyski

Jelita

ok. 1560

1621.01.04

1601.02.19

1621.01.04

28.

Maciej

Łubieński

Pomian

1572.02.02

1652.05.28

1621.05.17

1626.04.14

29.

Remigiusz

Koniecpolski

Pobóg

1590

1640.10.26

1627.05.17

1640.10.26

30.

Paweł

Piasecki

Janina

1579.10.17

1649.08.01

1641.11.27

1644.11.28

31.

Stanisław

Pstrokoński

Poraj

1590

1657.06.17

1644.12.22

1657.06.17

32.

Tomasz

Leżeński

Nałęcz

1603

1675

1658.04.01

1667.09.05

33.

Jan

Różycki

Doliwa

1603

1669.06.04

1667.11.04

1669.06.04

34.

Krzysztof Jan

Żegocki

Jastrzębiec

1618

1673.08.11

1670.01.30

1673.08.11

35.

Stanisław

Dąmbski

Godzięba

1638

1700.12.15

1673.12.18

1676.10.19

36.

Stanisław

Święcicki

Jastrzębiec

1615(6)

1696.10.25

1677.02.08

1696.10.25

37.

Mikołaj Ignacy

Wyżycki

Gierald

1649.03.

1705.01.05

1699.04.11

1705.01.05

38.

Kazimierz

Łubieński

Pomian

1652

1719.05.11

1705.12.14

1710.05.07

39.

Teodor

Wolff

Wolff

1662.09.20

1712.05.09

1710.11.10

1712.05.09

40.

Krzysztof Jan

Szembek

Szembek

1680.05.16

1740.03.16

1713.05.22

1719.05.15

41.

Aleksander

Fredro

Bończa

1673.12.

1734.04.26

1719.03.29

1724.09.27

42.

Jan Feliks

Szaniawski

Junosza

1673?

1733.12.17

1725.01.29

1733.12.17

43.

Józef

Szembek

Szembek

1697.05.

1759.04.01

1736.11.19

1753.01.29

44.

Walenty

Wężyk

Wąż

1705.02.24

1766.10.26

1753.04.09

1765.04.22

45.

Feliks Paweł

Turski

Rogala

1729.01.14

1800.03.31

1765.04.22

1771.03.04

46.

Antoni Onufry

Okęcki

Radwan

1729.06.13

1793.06.15

1771.09.14

1780.03.20

47.

Jan Alojzy

Aleksandrowicz

Aleksandrowicz

1727.06.16

1781.09.10

1780.03.20

1781.09.12

(N) ? nominat

Biskupi chełmsko-lubelscy

Lp.

Imię

i Nazwisko

Herb

Daty życia

Funkcja

1

Maciej Grzegorz

Garnysz

Poraj

1740.03.13

1790.10.06

1781.12.10

1790.10.06

2

Wojciech Józef

Skarszewski

Leszczyc

1743.11.13

1827.06.12

1790.11.29

1805.09.23

Biskupi ? Sufragani

Lp.

Imię

i Nazwisko

Herb

Daty życia

Funkcja

1

Abraham Jan Jacek

Śladkowski

Nowina

1581

1643

1620

1643

2

Mikołaj Roman

Świrski

Szaława

1592

1678

1644

1678

3

Jan Konstanty

Wożuczyński

Godziemba

1627

1687.01.28

1679

1687.01.28

4

Jan

Dłużewski

Pobóg

1658.01.

1720

1696.06

1720

5

Walenty Konstanty

Czulski

Leliwa

1655

1724

1721.02.12

1724

6

Michał

de la Mars, Delamars

Róża

1668.08.09

1725.03.

1724

1725

7

Józef

Olszański

Jastrzębiec

1685

1738.05.16

1726

1738

8

Józef Antoni

Łaszcz

Prawdzic

1704.07.21

1748.01.31

1738

1744

9

Jan Chryzostom

Krasiński

Ślepowron

1695.01.26

1757.03.25

1748

1757

10

Dominik Józef

Kiełczewski

Pomian

1702.12.17

1776.02.28

1760

1775

11

Melchior Jan

Kochnowski

Ślepowron

1720.01.13

1788.04.30

1775

1788

12

Wawrzyniec Józef

Żłoba Czerczycki

Leliwa

1735

1805.11.13

1792

1804 (N)

 

Sylwetki biskupów chełmskich

[411] w wiekach XVI-XVIII na 52 biskupów chełmskich, 20 zmarło w swej diecezji a 6 sprawowało swój urząd pozostając wyłącznie biskupami chełmskimi (Maciej ze Starej Łomży, Mikołaj Kościelecki, Adam Pilchowski, Jerzy Zamoyski, Remigiusz Koniecpolski i Stanisław Pstrokoński). Maciej ze Starej Łomży nadal administrował biskupstwem kamienieckim. Mikołaj Kościelecki rzadko przebywał w swej stolicy biskupiej, mieszkając w klasztorze bernardynów w Skępem, którego był współfundatorem. Remigiusz Koniecpolski, będąc opatem w Jędrzejowie, diecezją rządził za pośrednictwem delegata. Do innej, ważniejszej diecezji przeszło 14 biskupów. Dla połowy hierarchów Diecezja Chełmska była pierwszą, jaką zarządzali, w dziewięciu przypadkach drugą, a tylko Jan Dziaduski rządził w niej zaledwie przez 2 lata będąc uprzednio biskupem włocławskim i kamienieckim, by przejść do diecezji przemyskiej. Tytuł prymasa przypadł w udziale trzem poprzednio biskupom chełmskim: Mikołajowi Dzierzgowskiemu, Jakubowi Uchańskiemu oraz Maciejowi Łubieńskiemu. Biskupi sprawowali rządy w diecezji średnio przez 8 lat. Najdłużej, przez 20 lat: Jakub Buczacki i Jerzy Zamoyski. Dłużej niż 10 lat biskupami chełmskimi byli także: Maciej ze Starej Łomży (15), Mikołaj Kościelecki (13), Jakub Uchański (10), Wojciech Staroźrebski-Sobiejuski (15), Remigiusz Koniecpolski (13) i Stanisław Pstrokoński (13). Większość biskupów chełmskich (12) zarządzała diecezją przez mniej niż 10 lat, a 5 biskupów urzędowało krócej niż rok: Sebastian Branicki, Mikołaj Dzierzgowski, Andrzej Zebrzydowski, Mikołaj Wolski, Wawrzyniec Goślicki [411].

Biskupi mieli swoje talenty i upodobania, a także ludzkie słabości. Wielu z nich było ludźmi wybitnymi [15, 47, 225, 296, 280, 342, 343, 411, 444, 461]. Godzi się o nich wspomnieć:


 

Stefan ze Lwowa, dominikanin, 1386.IV.12, konsekrował dziesięć ołtarzy w Bazylice Archikatedralnej w Oliwie [487]. Znakomity mówca: ?Darem szczególniejszym wymowy rozsiewał ziarno zbawienia. Władysław Jagiełło wielce go poważał? [393].

Jan z Opatowic (Opatowca) (Zaborowski) zwany Biskupcem-Biskupkiem (Episcopellus) podobno día niskiego wzrostu i szczuplej budowy ciata [393], dominikanin, spowiednik i bliski doradca Władysława Jagiełły, darzony przez króla wyjątkowym zaufaniem. w latach 1417-1434 towarzyszył władcy w ważnych wydarzeniach państwowych kończąc na koronacji Władysława Warneńczyka w roku 1434. Za jego działalności faktycznie zaczęła funkcjonować Diecezja Chełmska. Król Władysław wyraził się o nim zaszczytnie tymi słowy: ?Kościół swój chełmski, nowy, dzięki fundacji naszej założony, przykładem życia i oddaniem cnocie wznosząc, nie ociąga się on lud niewierny dookoła osiedlony, ku życiu wiecznemu nauczać i słowem świętej nauki, jakoby roślinę świeżo posadzoną, najwymowniejszego źródła rosą nawadniać? [339].

Jan Kraska Taranowski ?Roku 1462 Jan, nazwiskiem Kraska, biskup Chełmski, herbu Bylina, po odprawionem nabożeństwie w Sobotę przed Wielkanocą w mieście Krasnymstawie, a w Hrubieszowie w samą Wielkanoc, która wtedy przypadała dnia jedenastego miesiąca Kwietnia, przez dwa dni następne zdrów i wesół, dnia czwartego zachorował, i opatrzony ŚŚ. Sakramentami, uczyniwszy rozporządzenie ostatniej woli, w Sobotę przed oktawą Wielkiejnocy, to jest dnia siedmnastego Kwietnia, w Kunowie (Kumowo), wsi należącej do swego biskupstwa, w ciężką zapadł niemoc, która gdy się ciągle wzmagała, kazał się wynieść na tylne pokoje swego dworu, i tam zasnąwszy umarł. Pochowano go w kościele Chełmskim. Był to mąż umysłu łagodnego, miłujący życie spokojne i umiarkowano; w ciele gruby i otyły. Siedział na stolicy Chełmskiej lat dziesięć? [9].

Jan z Targowiska, Targowicki, autor ?Roczników (1386-1491)?.

Maciej ze Starej Łomży, Łomski, Łomżyński, pisarz króla Władysława IV. Na jego prośbę król przeniósł stolicę biskupią do Krasnegostawu w roku 1490. Posłował z misją dyplomatyczną w roku 1475 do Kaffy, jako pierwszy przekazał królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi wiadomość o detronizacji chana Mengli Gireja. ?Roztropny, obrotny i elokwentny?, jak go opisał Długosz [444].

Mikołaj Kościelecki był posłem do wielkiego mistrza w roku 1487, uczestnikiem zjazdów Stanów Pruskich. w roku 1505 z kanclerzem Janem Łaskim brał udział w poselstwie na Litwę, z zaproszeniem dygnitarzy litewskich na sejm radomski, na którym oprócz kodyfikacji prawa opracowano system uchwalania konstytucji. Pogrzebany w Krasnymstawie.

Jakub Buczacki, ?Rusin z Podola?, studia na Akademii Krakowskiej, miał talent dyplomaty i zdolności mediacyjne, z ramienia senatu uczestniczył w układach prowadzonych w roku 1525 w Krakowie z pełnomocnikami wielkiego mistrza, a następnie w ceremonii hołdu pruskiego. Wyjednał u króla w roku 1519 przywilej dla biskupa chełmskiego corocznej pensji 50 grzywien z żupy przemyskiej. w roku 1520 uzyskał w Rzymie fundusze na odbudowę zniszczonej katedry biskupiej w Krasnymstawie. Pozyskał wielu prawosławnych (szlachty) dla katolicyzmu [444].

Samuel Maciejowski, wybitny umysł, znakomity mówca (miał przydomek ?polskiego Sokratesa?) ?sławny z wymowy i obszernej nauki?, posługujący się zarówno piękną klasyczną łaciną, jak i piękną polszczyzną. ?Słyszano w Rzymie od kardynała Hieronima Giuczego, człowieka wielkiego dowcipu: ?iż znikąd nie przychodziły listy pisane piękniej, jak te od króla polskiego?, a te Samuel zawsze układał? [343]. ?przedtem sekretarz koronny, dziekan gnieźnieński, kanonik krakowski, potem biskup chełmski, płocki, nakoniec krakowski i kanclerz koronny. Zygmunt I. cenił go wielce; uczony był, poważny i łagodny, przepychu nielubił, na dworze swym znakomitych rodzin młodzież utrzymywał. w dochowania tajemnic nader baczny; stąd powstała gadka i porównanie tego męża z Gamratem (żart Stańczyka): ?dwóch, mówiono, jest w Polsce, którzy nigdy nic nie wyjawią: Maciejowski i Gamrat; pierwszy wie wszystko, a okazuje jak gdyby nic nie wiedział; drugi nic nieznając, chciałby udać, że wie wszystko.? ?Gdy spostrzegł, że posiadanie dwoistych urzędów zawiść wznieca i niesnaski mnoży, dobrowolnie złożył kanclerstwo. Piękna jest mowa jego na pogrzebie Zygmunta Starego? [360]. ?Zygmunt i nominował go wielkim sekretarzem koronnym, 1538 r., podkanclerzem, 1542 kanclerzem. ... Zygmunt August wszystkie swe kroki kierował radą Maciejowskiego, on go wspierał w trudnej sprawie zaślubienia z Radziwiłłówną. ... Dom Maciejowskiego był szkołą, gdzie ukształcali się ludzie, co potem ojczyźnie wielkie usługi oddali? [346]. ?Na urzędzie kanclerza odznaczył się wielkiemi rozumu i duszy przymiotami, tak dalece, że nie wielu miała Polska podobnych jemu mężów, czy prawość charakteru, czy roztropność, czy naukę i wymowę uważysz. w radzie publicznej tak się swemi głosy odznaczał, że w uniesieniu spółczesny o nim napisał Orzechowski: iż gdyby w zgromadzeniu bogów chciał mówić od Jowisza Merkury, nie inszym kształtem i nie innym mówiłby językiem, tylko jak Samuel Maciejowski przemawia? [393]. ?Miał ważny wpływ na stan polityczny narodu. Według słów Łukasza Górnickiego: posiadał nauki wiele, biegłości w rzeczach, dzielności w sprawach? [410]. Kromer chwalił jego dowcip, wspaniałość umysłu, wielką roztropność i mówił, że Zygmunt lubił go bardziej niż własnego syna.

Mikołaj Dzierzgowski (Dzierżgowski), studia na Akademii Krakowskiej, notariusz królewski 1518, sekretarz królewski, prymas Polski.

Jan Dziaduski, studia w Bolonii, doktor filozofii i teologii, sekretarz królewski. ?Xiądz Dziaduski, Biskup Chełmski niebardzo iest także chwalonym, jako Mnich odludny, dziki i niestworzony dla dzisieyszego wieku? [412]. ?Niestrudzony bojownik za wiarę, nienawidzony przez heretyków, niesprawiedliwie sądzony przez historyków? [444].

Andrzej Zebrzydowski, ?Mąż dzielnego umysłu i nader łatwej wymowy. Trafił na czasy, kiedy luterskie i kalwińskie nauki do całej Polski wdzierać się były poczęły; ale gorliwy pasterz wymógł u króla Zygmunta, że sejm powszechny złożono w Piotrkowie, na którym z wielką stałością przeciwko nim wystąpił. Za jego rządu wszczęte sekty jak pod młotem były, do czego wszystkie prace swoje i przezorności otworzył dobry pasterz. Gładką celując wymową, rad naganiał taki sposób mówienia, który więcej zadziwiać niźli oświecać zdolny umysł słuchacza. Karcił i wyśmiewał niewczesne wielu mówców ubieganie się za nowością i niezwyczajnem wysłowieniem, na tem zasadzając prawdziwą wymowy zaletę, aby jak najjaśniej myśl wyrażała? [393]. Sprzeciwił się wywiezieniu z Polski bogactw przez królową Bonę. ?Gdy Andrzej Zebrzydowski Biskup Krakowski w pełnej powagi i umiarkowania mowie odradzał Królowej tak niewczesny wyjazd, uniesiona gniewem, publicznie zarzuciła mu, że od niej urząd Biskupi kupił. ?Kupiłem, odpowiedział Zebrzydowski, bo był do przedania?? [507].

Jan Drohojowski, studia w Krakowie i we Włoszech, doktor praw, sekretarz królewski. ?Drohojewski, nie baczył wcale na nowości religijne, bo podobno w duszy sam im sprzyjał, jakoż wraz z Jakóbem Uchańskim biskupem chełmskim o przeniewierzanie się kościołowi katolickiemu był napominany od papieża? [308].

Jakub Uchański, miał wybitne zdolności, wykształcenie prawnicze, sekretarz królowej Bony, pisarz króla Zygmunta I, referendarz koronny 1538-1550, sekretarz wielki 1548-1550. Przewodniczył komisji opracowującej akt unii polsko-litewskiej z roku 1569. Dwukrotnie był interreksem: 1572-1573 po śmierci Zygmunta Augusta i 1574-1575 do objęcia władzy przez Annę Jagiellonkę. 1574.II.21 koronował Henryka Walezego na króla Polski. Prymas Polski (1581) [296]. Był on dobrym gospodarzem diecezji, której uposażenie byto szczupłe i zaniedbane. z tego punktu widzenia Uchański wybija się na tle poprzedników. Kupił m.in. dwa domy w Krasnymstawie na mieszkania dla kanoników. Zygmunt August odstąpił mu 1552.XII.12 prawo patronatu i prezenty na wszystkie beneficja w diecezji, które były nadania królewskiego. w następnym roku otrzymał od króla nowe nadania (potwierdzenie cła od soli), darowiznę placu w Krasnymstawie na postawienie biskupich zabudowań gospodarczych. Zadbał o należności i sprawy graniczne biskupstwa. Dbał również o poddanych w dobrach biskupich. Wizytował kościoły [461].

Jan Przerębski, Przerembski, studia w Krakowie i Padwie, sędzia królewski (1549), sekretarz królewski i podkanclerzy koronny (1552). Prymas Polski. ?Jeden z najsławniejszych prymasów w Polsce. Podkanclerzym będąc, jeździł do dworu cesarskiego po Katarzynę małżonkę królowi Zygm. Augustowi; posłował niemniej w sprawach hiszpańskich, węgierskich i pruskich. ?Wielki miłośnik Rzeczypospolitej, królów wierna rada. w senacie o sprawach najważniejszych z taką zawsze mówił roztropnością i powagą, że nad wszystkiemi zdawał się swojem zdaniem górować. Ani słabość zdrowia, ani wiek długi nie osłabiły w nim tej dzielności wymowy? [393]. ?Znany na dworze z biegłości swojej w sprawach publicznych, wysłanym został w roku 1560 przez Króla w poselstwie do Cesarza Ferdynanda ażeby ułatwił interess względem spadku i odziedziczenia Księstwa Baru, po śmierci Królowej Bony? [426,507]. Posądzony, że jako podkanclerzy, wdał się w układy, podczas austriackich zabiegów o sukcesję po Zygmuncie Auguście, co ?narobiło wielkiej wrzawy, a że było słychać, iż Austryacy mają przyrzeczoną pomoc podkanclerską, Jan Przerembski tak się uniósł, że nie zważając na swój stan duchowny i na swą godność biskupa chełmskiego, chciał wyzwać na pojedynek Gnojeńskiego, który miał tę pogłoskę puścić? [155.C]. ?Mąż znakomitych przymiotów i nauki niepospolitey. Jeden z tych którzy uświetnili pamiętne z wielkich ludzi, i z świetnych wypadków panowanie Zygmunta Augusta? [410]. ?Jak wielką zaś Przerembski pozyskał sławę z nauki, prawości i gorliwości Pasterskiej, i jak był stale obrońcą religji katolickiej, świadczy Stanisław Hozjusz w liście do Marcina Zborowskiego Wojewody Poznańskiego. ?Dopiero zaś za łaską Bożą takiego mamy Arcybiskupa Prymasa Państwa, który lubo nie jest w podeszłych leciech aż nadto dojrzały jest umysłem i w którym rozum, nauka, prawość charakteru i biegłość w Piśmie ś. niczego do życzenia nie zostawują; przeto najpewniejszą w nim pokładam nadzieję, że on pamiętny na urząd i powołanie swoje, wszelkich starań dołoży, ażeby zachwianą w kraju naszym religję swoim wpływem wesprzeć i od ostatecznej zagłady ją ochronić, gdyż jeżeli Wszechmocny oczyma miłosierdzia swojego na nas nie wejrzy, ostateczny upadek religji jest nieuchronny? [426].

Mikołaj Wolski, doradca Zygmunta Augusta w polityce zagranicznej. ?Wyborną w radzie odznaczał się wymową: o której gdybyśmy zkąd inąd nie mieli wiadomości , wystarczałoby świadectwo spółczesnego Tylickiego biskupa, który o nim twierdził, że wszystkich swego czasu mówców przewyższał; ilekroć mówił, zawzdy nad powszedniemi górował głosy, w czem, jak Starowolski twierdzi, nie miał sobie równego? [393]. w zmaganiach z innowiercami ?ostrzegał, żeby ostrożnie postępować, bo w rzeczach wiary silne ciosy dodają ducha przeciwnemu stronnictwu? [155].

Wojciech Staroźrebski-Sobiejuski, studia w Akademii Krakowskiej i w Bolonii. Sekretarz Zygmunta i Starego i jego poseł w Rzymie. Po śmierci Zygmunta Augusta na zjeździe senatorskim w Łowiczu (1572), był wyprawiony z kondolencjami do królewny Anny Jagiellonki, która powierzyła swą pieczęć dla zapieczętowania w Tykocinie skarbu zmarłego króla. Uczestniczył w sejmie konwokacyjnym, a następnie elekcyjnym roku 1573, podpisał dyplom wyboru Henryka Walezego. Po ucieczce Walezego (1574) poparł rychłą nową elekcję.

Jan Zaborowski, studia w Akademii Krakowskiej i w Padwie. Sekretarz królewski. ?Regent kancellaryi koronnej, a potem biskup Chełmski, atoli nim mu expedycya z Rzymu przyszła, świat i wszystkie jego godności pożegnał w r. 1577? [490].

Adam Pilchowski, studia w Akademii Krakowskiej. Stefan Batory mianował referendarzem koronnym. Sekretarz królowej Bony. Pierwszy prezydent Trybunału Wielkiego Koronnego, opracowywał układ w sprawie dziesięcin pomiędzy szlachtą a duchowieństwem w roku 1578. Odbudował kościoły w Chełmie i Krasnymstawie, w roku 1585 ustanowił fundację utrzymującą przy szkole katedralnej bakałarza, wikariuszy katedralnych i organistę [411].

Wawrzyniec Grzymała Goślicki, studia na Akademii Krakowskiej i w Bolonii, ?gdzie w językach starożytnych, filozofii, teologii i naukach wyzwolonych niepospolitej nabył biegłości? [393], ?mąż uczony pomiędzy innemi?. ?Słynął Goślicki z niepoślednich zdolności, i że nie należał do żadnej strony? [343]. Wybitny humanista, pisarz polityczny, wybitny dyplomata, znawca prawa. Sekretarz królewski (Zygmunta Augusta i Stefana Batorego) i kanclerz do spraw siedmiogrodzkich. Wielokrotny poseł m.inn. do Gdańska (1570 r.), Brunszwiku (1572 r.), reprezentował króla na sejmie pruskim (1580 r.). ?Był przy królu Stefanie kanclerzem siedmiogrodzkim. Na tem polu okazał swoje zdolności i rzadkie do spraw publicznych usposobienia, dla których używany do poselstw zagranicznych, jako to: do Węgier, Niemiec, Szwecyi i Prus, z równą sprawnością pośredniczył w uspokojeniu zaburzeń gdańskich i zawarciu umowy będzyńskiej? [393]. Zapobiegł zerwaniu sejmu, ponieważ uznał, że: ?rozerwanie mogłoby zniweczyć całe dzieło obecnego sejmu, przedłużyć bezkrólewie, i rozjątrzyć niechęci w narodzie, uległ okolicznościom ze względu na dobro kraju, i podpisał sam jeden uchwały sejmowe - za co, mimo skargi i zżymania się duchowieństwa, od senatu i stanu rycerskiego przyjęty był z uwielbieniem, jako ojciec i wybawca Rzeczypospolitej (pater patriae). Piękne przymioty rozumu i serca zdobiła w nim rzadka obyczajów prostota, i górująca zawsze w gronie radców wymowa, która mu zjednała imię i zaszczyt mowcy publicznego. Nie szczędzi mu pochwał w swojej kronice Piasecki, podziwiając i wymowę jego i dzielność, z jaką na zgromadzeniach publicznych występował w obronie kościoła i duchowieństwa? [393]. Autor idei odpowiedzialności rządzących przed narodem; ze sprawiedliwością wiązał życzliwość oraz harmonię wszystkich warstw społecznych. Wydał w roku 1568 traktat polityczny ?De optimo senatore libri duo? (O senatorze doskonałym księgi dwie, w których są wyjaśnione obowiązki urzędników oraz szczęśliwe życie obywateli i pomyślność państwa), przetłumaczony na angielski i wydany na wyspach brytyjskich na początku XVIII wieku. Thomas Jefferson, autor Deklaracji Niepodległości, współautor Konstytucji i prezydent Stanów Zjednoczonych, znał i powoływał się na tekst Goślickiego. Tak więc w najważniejszych dokumentach amerykańskich pobrzmiewają echa myśli naszego biskupa. ?Wymowa jego jasna, pełna zwrotów pięknych i wykończonych, przytem ożywiona dowcipem świeżym, daje się poznać szczególniej w ?Mowie duchowieństwa koronnego na sejmie Warszawskim do króla jegomości?, i w Powitaniu imieniem rad i stanów koronnych króla Zygmunta III., wjeżdżającego do Krakowa? [343,438,439].

Stanisław Gomoliński, z ramienia kurii rzymskiej i episkopatu polskiego uczestniczył w pertraktacjach unii pomiędzy Kościołem rzymskokatolickim a prawosławnym, a potem w podpisaniu unii w Brześciu (1596). ?Najwięcej przysłużył się krajowi na soborze brzeskim, gdzie pracował gorliwie nad przyłączeniem Rusi do kościoła rzymskiego: był wielce czynnym w sprawach publicznych kraju i kościoła, jakoteż gorliwym i wzorowym pasterzem; fundował klasztor Dominikanów w Janowie i wystawił pałac biskupów w Krasnymstawie; dopomagał przy budowie kościoła N.M.P. w Sokalu, do którego wprowadził OO. Bernardynów? [364.B].

Jerzy Zamoyski, sekretarz królewski, reformator diecezji: podział na 10 dekanatów (1604). ?Mąż tyle dla zacności rodu wyśmienity, ile dla rozumu i dowcipu zalecony, dla zdrowej i szparkiej rady szacowany, a dla przymiotów pięknych swoich, wzięty po kraju. Co tylko wziął infułę chełmską, wizytował całą dyecezyą swoję i synod złożył, na którym obostrzył karność duchowną mądremi ustawami. Radą i pomocą był Janowi Zamojskiemu, przy stanowieniu akademii w Zamościu? [343].

Maciej Łubieński, sekretarz króla Zygmunta III i regens jego kancelarii, interreks po śmierci króla Władysława IV, koronował króla Jana Kazimierza (1649), stanął na czele rządu w czasie zborowskiej wyprawy Jana Kazimierza 1649. ?Kościół katedralny Krasnostawski, przez różne wojny zdezelowany, prawie z fundamentów wyniósł, kaplicami pobocznemi, i wieżą na froncie ozdobił, sklepieniem zawarł, filarami utwierdził? [277]. ?Ustanowił sufraganów chełmskich, pierwszym był Abraham Śladkowski? [342]. Prymas Polski. Przypisywano mu dar prorocki. Zmarł w opinii świętości.

Paweł Piasecki, studiował w Rzymie. Sekretarz Zygmunta III i administrator biskupstw wrocławskiego i warmińskiego należących do królewskich synów [281]. Uznany historyk i kronikarz (?dokładny dziejopis łaciński?). Opublikował rozprawę teologiczną ?Praxis episcopalis? (Wenecja 1611 r.). Autor historii Polski ?Chronica Gestorum in Europa Singularium? (1571-1648). ?Mąż w całem życiu niczem nieskażony, naukami i ścisłem wykonaniem swoich powinności zaięty. Oprócz roczników dzieiów Europy w których bezstronnie w historyi oyczystey odmalował ludzi takiemi, iakiemi się istotnie okazali, dzieło iego znane wszystkim Praxis Episcopalis, za wzorowe w swoim rodzaiu w Europie uważane było? [410].

Stanisław Pstrokoński, spowiednik Władysława IV. Brał udział w wyprawie moskiewskiej. a także w ostatniej podróży króla na Litwę, w drodze powrotnej był świadkiem jego śmierci w Mereczu 1648.V.20. Został egzekutorem testamentu króla. Uczestnicząc w elekcji nowego władcy był mediatorem w sporze pomiędzy królewiczami Janem Kazimierzem i Karolem Ferdynandem, konkurującymi do tronu polskiego [411].

Tomasz Leżeński, sekretarz królewski. Wydał srebra kościelne Janowi Kazimierzowi na potrzeby państwa, za zgodą Stolicy Apostolskiej [93]. Doprowadził do zgody Jana Kazimierza z rokoszanami. Mianowany prymasem przez króla Jana III, nie zdążył przyjąć funkcji, ponieważ zmarł.

Jan Różycki, studia w Akademii Krakowskiej i za granicą. Sekretarz Władysława IV i Jana Kazimierza, pisarz skarbu koronnego.

Krzysztof Jan z Żegotki Żegocki, starosta babimojski przed 1649, podkomorzy kaliski od 1659, marszałek Trybunału Koronnego 1660, wojewoda inowrocławski 1666-1669. Organizator i dowódca oddziałów partyzanckich walczących ze Szwedami w czasie ?potopu? 1655-59. ?Sławny w bojach podjazdowych, pełen fantazji i rozmachu partyzant, wspomagany przez szlachtę, chłopów i mieszczan podjął walkę partyzancką ze Szwedami w okolicy Wschowy i Kościana? [488]. Po śmierci żony poświęcił się służbie duchownej i został księdzem (1668). Jeden z najzagorzalszych obrońców króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego.

Stanisław Dąbski, studia w kraju i za granicą, doktor teologii. Sekretarz Michała Korybuta Wiśniowieckiego. z Jabłonowskim i Fredrą w roku 1674 wysunął kandydaturę Jana Sobieskiego na króla Polski. Na odsiecz wiedeńską wystawił własnym kosztem chorągiew husarską. Był człowiekiem wielkich ambicji. w życiu prywatnym i duchowym cechował się łagodnością i prostotą, był hojny dla biednych, fundował liczne kościoły i kolegia jezuickie. Potrafił zjednać sobie ludzi wyjątkową hojnością, dla katedry wawelskiej ufundował wspaniałą zachowaną do dziś monstrancję wysadzaną szlachetnymi kamieniami [504].

Stanisław Jacek (Hiacynt) Święcicki był pisarzem: ?Pan Wyszogrodski? (1642), ?Niebieski wieku łaskawego kalendarz? (1644), ?Cudowny w stajni betlejemskiej śpiewaczek? (1645) i ?Synodes diocesana Chelmensis anno 1691 celebrata? (1696). ?1676. r. J. W. K. Święcicki Biskup Chełmski, zeznał o swojem w dzieciństwie konaniu, i zdrowieniu za przyczyną Matki Boskiej, także o przywróceniu do zdrowia swej matki, paraliżem po kilkakroć tkniętej? [489]. Poprzednio wielce zasłużony oficjał pomorski i gdański 1655-1659 i sufragan żmudzki i drugi raz oficjał pomorski i gdański 1663-1666 [429]. ?Katedrę w Krasnymstawie ozdobił i ubogacił, gdzie po śmierci 1696 roku zaszłej spoczywa? [409].

Mikołaj Michał Wyżycki, sekretarz koronny na dworze królewskim. ?Wyżycki opat Czerwiński zakonu Ś. Bernarda (Cystersów) i sekretarz wielki koronny był w całej Rzeczypospolitej największym przyjacielem wina, i dla tego zwany powszechnie pod pieniem sitio (pijak). Wino wsławiło go więcej jak opactwo, jak wysoki urząd koronny, jak rodzina? [362].

Kazimierz Łubieński z Łubna, studia w Krakowie i Collegio Romano. Odbudował katedrę w Krasnymstawie zniszczoną i ograbioną w czasie wojen. ?Zastawszy swoją katedrę krasnostawską złupioną, przez inkursyą wojsk różnych, zajął się jej podniesieniem. Na cześć dwunastu apostołów, pod których tytułem jest zbudowana, oddał do niej dwanaście kielichów, apparat kościelny bogaty, sprawił organ, i wyłożył cały kościół posadzką piękną. Bowiem na pamiątkę wygranej bitwy pod Grunwaldem, założył Władysław Jagiełło biskupstwo chełmskie; a gdy bito się w dzień Rozesłańców, dał jej dwunastu apostołów patronami. Był on wielki jałmużnik. Codziennie 30 ubogich karmił, a 12 ubogiej szlachty synków chował przy Akademii krakowskiej? [343]. ?Z dobroczynności słynął, ztąd opiekunem ubogich nazywany. Kochał nauki, zachęcał i dopomagał tym, którzy im się oddawali? [410].

Krzysztof Andrzej Jan Szembek ze Słupowa, pisarz koronny i wielokrotny poseł na sejm, referendarz Wielki Koronny (1709.XI.10), Sekretarz Wielki Koronny (1710.IV.04), deputowany do Trybunału Koronnego. Przeznaczył znaczne sumy na utrzymanie katedry chełmskiej. Koronował Obraz Jasnogórski Maryi, ?ceremonii wobec tłumów ludu dokonał (wobec 200 tysięcy pątników)? 1717.IX.08. Była to pierwsza koronacja obrazu maryjnego w Polsce. ?Katedrę swoję opatrzył ołtarzem wielkim, amboną na kościele, stalami dla kanoników, ławkami i posadzką marmurową. Do zakrystyi sprawił apparata różne, i krzyż srebrny do procesyi. Wprowadził na święto Narodzenia Matki Boskiej, czterdziesto - godzinne nabożeństwo. Wielce był gorliwy pasterz: bo sam do ludzi kazał, spowiedzi słuchał, chorych na śmierć dysponował, nawet katechizował lud prosty? [18.D,343].

Aleksander Antoni Fredro, studia w kraju i za granicą. Sekretarz króla Augusta II Mocnego, wiceprezydent trybunału koronnego, Sekretarz Wielki Koronny 1717 i prezydent trybunału. Człowiek o upodobaniach artystycznych i mecenas sztuki. Jako biskup ujawnił niezwykłe talenty organizatorskie i zasłynął, jako dobry gospodarz diecezji. w ciągu sześciu lat z jego inicjatywy wykonano wiele prac remontowych w katedrze krasnostawskiej. Zmieniono pokrycie dachu i wybudowano wieżę. Dbał także o wyposażenie świątyni. Zachowały się informacje o wizytowaniu przez niego podległych parafii i kazaniach głoszonych do wiernych [376].

Teodor Wolff, ofiarował katedrze Krasnostawskiej bogato inkrustowany krzyż srebrny o masie 15 funtów (5,6 kg) i dużej wartości [490,491].

Feliks Paweł Turski, człowiek zacny i powszechnie szanowany. Przewodniczył Trybunałowi Koronnemu od 1763 r. w 1791 odbierał od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przysięgę na wierność Konstytucji 3 Maja. w 1794 r. przekazał pieniądze i srebra ze skarbca katedry wawelskiej Tadeuszowi Kościuszce na potrzeby powstania. Był ostatnim biskupem-księciem siewierskim (jako biskup krakowski).

Antoni Onufry Okęcki, podkanclerzy koronny (<1780.IV.05). Adam Naruszewicz napisał ?Odę do Antoniego Okęckiego, Biskupa Chełmskiego. w dzień jego konsekracyi? [352]. ?Jeden z tych rzadkich biskupów, za panowania Stanisława Augusta, co sprawiali swój obowiązek pasterski z poświęceniem się i z wiarą w swoje boskie posłannictwo. Zacny, poczciwy, nie na ludzi zwalał winę; mówił raczej, że to nieszczęście jakieś. Napisał nową ordynacyją dla duchowieństwa parafijalnego, w której nie uwodził się żadnym względem, jedynie chwałę Bożą mając na celu? [492]. 

Maciej Garnysz, Referendarz Koronny (1778.V.04), Podkanclerzy Koronny (1790). Na Sejmie w 1782 został konsyliarzem Rady Nieustającej, zasiadając do 1784 w jej Departamencie Skarbowym. Od 1783 był członkiem Komisji Edukacji Narodowej. Kawaler Orderu Orła Białego, odznaczony Orderem Świętego Stanisława. 1788.VIII.18: ?Niemniejsze czynią dzięki za konferowaną mniejszą pieczęć jw. Garnyszowi biskupowi chełmskiemu przykładnemu w kościele bożym pasterzowi i w radach publicznych senatorowi? [451] ?Odbył Garnysz 1782 wjazd do katedry chełmskiej, ale w kilka dni powrócił do Warszawy i stale w niej osiadł, rządy biskupstwa zdawszy na sufragana Melchiora Kochnowskiego? [493].

Walenty Wężyk, Order Orła Białego, 1761.VIII.03 [494].

Wojciech Skarszewski, Pisarz Wielki Koronny (1786.IV.08), Podkanclerzy Koronny 1794. Od 1823 Arcybiskup Warszawski (prymas). Był przeciwnikiem Konstytucji 3 Maja, przystąpił do konfederacji targowickiej i jako jeden z nielicznych senatorów duchownych wziął udział w rozbiorowym sejmie grodzieńskim w 1793. w 1794 w czasie insurekcji kościuszkowskiej został aresztowany i skazany przez Sąd Wojskowy na karę śmierci. Ułaskawiony dzięki interwencji nuncjusza papieskiego i Tadeusza Kościuszki. ?Sąd rewolucyjny skazał na śmierć, ale pan Kościuszko złagodził tę karę na wieczne więzienie, a feldmarszałek Suworow objąwszy Warszawę, zaraz mu wrócił wolność? [442,443].

Mikołaj Świrski, od 1647 sekretarz królewski, żył na dworze trzech królów: Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza. Deputowany do Trybunału Koronnego (11 razy). Mąż uczony, pisarz religijny, poeta, historyk (podał do druku: ?Prawda staropolska, historyczną relacją wsparta? (Zamość, 1660) ?Relatio belli Szeremetici? (Zamość 1661), ?Annales Poloniae ab anno 1657 ad annum 1666?. Człowiek wielce zasłużony i ofiarny. Pobudował liczne kościoły i fundował klasztory (np. Bernardynów w Radecznicy, Pijarów w Chełmie, szpitale Bonifratrów w Krasnymstawie, Lublinie i Zamościu) [505].