Biskupi chełmscy i chełmsko-lubelscy

Adam Konderak

Zwierciadło Chełmskie, X.1990-I.1991


Uzupełnienia:

1. Italikiem - dane z “Biogramów arcybiskupów gnieźnieńskich”

http://www.mikolaj-bydgoszcz.home.pl/archidiecezja/prymasi.htm

2. [W nawiasie kwadratowym - dane z Encyklopedii Jezuickiej]

http://www.jezuici.krakow.pl/bibl/enc.htm


SPIS TREŚCI:

BISKUPSTWO RZYMSKOKATOLICKIE (ok. 1359-1807) *

BISKUPI CHEŁMSCY *

BISKUPI CHEŁMSKO-LUBELSCY *

BISKUPI - SUFRAGANI *


BISKUPSTWO RZYMSKOKATOLICKIE (ok. 1359-1807)

Początki chełmskiego biskupstwa rzymskokatolickiego, obejmującego pierwotnie Ziemię Chełmską i Bełską, ze względu na szczupłą bazę źródłową nic są jednoznacznie określone przez historyków. Niektórzy spośród badaczy utrzymują, że biskupstwo zostało założone za Bolesława Wstydliwego, a potwierdzone przez papieża Urbana IV około 1264 r. Nie jest to jednak w pełni poświadczone przez dokumenty, w związku z czym bezpieczniej będzie uważać tę propozycję za jedną z hipotez.

Znacznie więcej, a zarazem pewniejszych danych, posiadamy z czasów Kazimierza Wielkiego, który był twórcą organizacji Kościoła katolickiego na Rusi Halickiej i Ziemi Chełmskiej. Niestabilność polityczna tego regionu (ciągłe walki pomiędzy książętami polskimi, ruskimi, litewskimi, czy nawet węgierskimi) w pełni uzasadniała decyzje Kazimierza Wielkiego związania tych terenów z Kościołem polskim. Toteż odstępując na razie od projektu utworzenia odrębnej metropolii ruskiej (jako przedwczesnego) zasugerował ówczesnemu papieżowi Innocentemu VI utworzenie biskupstwa w Chełmie. Papież przychyla jąć się do życzenia króla polskiego, mianował 20.V. 1359 r. biskupem franciszkanina Tomasza z Sienna. Jak wynika z treści nominacji, Tomasz został podporządkowany metropolicie gnieźnieńskiemu jako pierwszy biskup na Ziemi Chełmskiej. W związku z faktem, że diecezja na razie posiadała charakter czysto tytularny, tj. ani nie była zorganizowana w znaczeniu instytucjonalnym, ani nie miała nawet zakreślonych granic, biskup Tomasz praktycznie jej nie objął, sprawując w zamian urząd biskupa pomocniczego krakowskiego.

Ponadto nie uregulowana była również sprawa roszczeń biskupów lubuskich, którzy tereny ziem ruskich, w tym także Ziemi Chełmskiej, uważali za podległe im. Ludwik Węgierski pragnąc uregulować tę kwestię zwrócił się z prośbą o rozstrzygnięcie do papieża Grzegorza XI, który wydał 13.11.1375 r. specjalny dokument (bulla “Debitum pastoralis officii”) o odnowieniu m.in. diecezji chełmskiej i uznaniu kościoła parafialnego w Chełmie jako katedralnego. Zgodnie z postanowieniami tej bulli biskupstwo chełmskie podporządkowane zostało nowo utworzonej metropolii halickiej (lwowskiej), do której należało przez cały czas swego istnienia, tj. do 1807 r. Pomimo usunięcia większości przeszkód upłynęło jeszcze parę dziesiątków lat zanim biskupi chełmscy mogli w pełni objąć swoje urzędy. Również następca Tomasza, biskup Stefan ze Lwowa (1388-1406), dominikanin pochodzenia ormiańskiego, był początkowo tylko biskupem tytularnym, sprawującym właściwie urząd sufragana (biskupa pomocniczego) w Poznaniu. Administracją diecezji chełmskiej zajmował się natomiast arcybiskup halicki Jakub Strzemię, którego dopiero około 1404 r. zastąpił Stefan

Kronikarze odnotowali fakt, że biskup Stefan ze Lwowa rzekomo przebywał wraz z chorągwią chełmską pod Grunwaldem. On też podobno skłonił Władysława Jagiełłę do zbudowania ok. 1417 r. drewnianej katedry p.w. NMP i Rozesłania Apostołów - “na pamiątkę szczęśliwego zwycięstwa grunwaldzkiego”. Specjalnym dekretem z 19.VIII.1417 r. Jagiełło dodatkowo uposażył biskupów chełmskich przekazując im we władanie 7 wsi (Kumów, Pobołowice, Dobrnów, Plitniki-Zagaczyce, Tur, Siedliska i Łyszcze-Pawłów). Nadania majątkowe pomnażane były przez kolejnych władców: Kazimierza Jagiellończyka, Aleksandra oraz Zygmunta I. Pomimo to diecezja chełmska należała do najuboższych i najsłabiej uposażonych.

Właściwym organizatorem diecezji był biskup Jan Biskupiec (ok. 1417-1452), za którego rządów oprócz stworzenia podstaw materialnych, rozbudowana została sieć parafialna, a także ustanowiona na mocy dekretu Jagiełły z 1429 r. kapituła katedralna. Jan Biskupiec podejmował również starania o przyłączenie do diecezji chełmskiej Lubelszczyzny (należącej wówczas do diecezji krakowskiej) i przeniesienie stolicy do Lublina. Uzyskał nawet aprobatę papieża Marcina V w tej sprawie, jednakże sprzeciw biskupa Zbigniewa Oleśnickiego i sejmu sieradzkiego (1425 r.) spowodował, że plany te nie zostały wprowadzone w życie. W tej sytuacji dekret legata papieskiego z 1425 r., unieważnił wcześniejsze bulle papieskie (z 1424 r.).

Myśl przeniesienia stolicy biskupiej do innego, bardziej odpowiedniego miasta ożyła ponownie po pożarze Chełma w 1473 r. Ówczesny biskup - Paweł z Grabowa (1463-1479), zwrócił się z tą sprawą do króla Władysława Jagiellończyka, który dekretem z 29.IX.1473 r. przeniósł stolice, do Hrubieszowa, miasta położonego w centrum diecezji i znacznie lepiej nadającego się do tej roli. Biskupstwo chełmskie po przeniesieniu stolicy miało nazywać się hrubieszowskim, jednakże zmiana ta nie weszła w życie. Pomimo posiadanych zalet, nowa siedziba biskupia również okazała się nieodpowiednia. Miasto Hrubieszów, podobnie jak Chełm, było często nękane przez napady tatarskie, a ponadto dosyć znaczny odsetek ludności stanowili Żydzi i Rusini (wyznający prawosławie). Toteż już po 17 latach na prośbę biskupa Macieja ze Starej Łomży (1490-1505) Kazimierz Jagiellończyk dekretem wydanym na sejmie krakowskim, zatwierdził (26.VI.1490 r.) ponowne przeniesienie stolicy, tym razem do Krasnegostawu. Pomimo tych zmian zachowana została nazwa diecezji (chełmska), a także tytuł pierwotnego kościoła katedralnego (Rozesłania Apostołów). Tytułem wyjaśnienia należy zaznaczyć, że tak Chełm jak i Hrubieszów były stolicami diecezji, natomiast sami biskupi rezydowali w Kumowie lub Skierbieszowie skąd przyjeżdżali na ważniejsze uroczystości. Rezydencja biskupia w Krasnymstawie powstała dopiero pod koniec XVI w. za rządów St. Gomolińskiego.

Dalsze dzieje diecezji, zwłaszcza za biskupów Jana Drohojowskiego (1546-1551) i Jakuba Uchańskiego (1551-1561), nacechowane są szerzeniem się protestantyzmu i innych ówczesnych nowinek religijnych. Jak wykazują relacje biskupa Stanisława Gomolińskiego (1591-1600) w diecezji były 23 gminy ewangelickie i 3 braci polskich. Z zachowanych sprawozdań wynika, że 24 kościoły parafialne zostały zamienione na zbory. Biskup Gomoliński, postać wysoce zasłużona dla diecezji, przyczynił się bardzo wydatnie do restauracji katolicyzmu nawracając ludność i przywracając zabrane uprzednio kościoły. Jako kanclerz Akademii Zamojskiej troszczył się bardzo o podniesienie poziomu wykształcenia duchowieństwa, sam zresztą odbywając pogłębione studia w Wittenberdze i w Rzymie. Był również szczerym rzecznikiem unii, czemu dał wyraz angażując się czynnie w pracach komisji przygotowawczej jak i uczestnicząc w jej zawarciu (1596 r.).

Dzieląc się swoimi refleksjami nad przeszłością Kościołów (katolickiego, unickiego i prawosławnego) na ziemi chełmskiej stosunkowo sporo miejsca poświeciłem wybitniejszym dostojnikom Kościoła, którzy w znacznej mierze przyczyniali się bądź to do rozwoju powierzonych im decyzji, bądź też skutecznie bronili praw wiernych do swobodnego wyznawania wiary. Jednakże nie o wszystkich biskupach zachowały się wyczerpujące, obrazujące ich osobowość i uprawianą przez nich działalność wiadomości. Bardzo skąpo przedstawiają się pod rym względem zwłaszcza wieki najwcześniejsze, tj. XIV i następne. To właśnie skłoniło mnie do przyjęcia formuły polegającej na chronologicznym, a zarazem - zbiorczym - przedstawieniu kolejnych biskupów piastujących swoją godność w diecezji chełmskiej.

Dzieło odnowy Kościoła na Chełmszczyźnie kontynuowali następcy Gomolińskiego. Jerzy Zamojski (1600-1620), a zwłaszcza Maciej Łubieński (1621-1626). Obaj przeniknięci duchem Soboru Trydenckiego stajali się wcielić jego reformy w życie. Środkiem wiodącym do tego celu stały się zwołane przez nich synody (w 1604 i 1624 r.), których statuty oparte na kanonach trydenckich, określały normy i obowiązki dla duchowieństwa diecezjalnego. Również w duchu soborowym uregulowano sprawę stosunku do innowierców (zwłaszcza protestantów i prawosławnych) oraz unitów, otaczając tych ostatnich szczególną opieką. Podjęte uchwały synodalne dotyczyły także spraw związanych z organizacją wewnętrzną diecezji, jak chociażby: ustalenie granic parafii, wprowadzenie podziału na dekanaty, określenie praw i przywilejów biskupstwa, itp.

Wieki XVII i XVIII w dziejach diecezji, to nieprzerwane pasmo wojen i najazdów, które przeciągnęły w tym czasie nad Ziemią Chełmską. Widać to dobitnie na przykładzie Chełma niszczonego, grabionego i palonego zarówno przez Kozaków Chmielnickiego jak i Tatarów, wojska szwedzkie, węgierskie, moskiewskie, a nawet armię napoleońską. Nawałnica ta spowodowała olbrzymie zniszczenia we wszystkich dziedzinach życia. Ucierpiał także Kościół i to nie tylko katolicki. Jak wynika ze sprawozdania biskupa Stanisława Pstrokońskiego (1644-1657), tylko w czasie wojen kozackich obrabowano 54 kościoły parafialne, a dziesięć - w tym i katedrę - zniszczono. Zginęło wówczas 36 księży, a ponadto na skutek “morowego powietrza” (dżumy) zmarło jeszcze czterdziestu. Kolejni biskupi: Tomasz Leżeński (1658-1666), Tomasz Ujejski (1666) i Jan Różycki (1667-1669) starali się na wszelkie sposoby, często nie szczędząc nawet dóbr osobistych, przywrócić zniszczonym budowlom sakralnym ich dawny wygląd. Nie zapominali także o ubogich wiernych, wspierając ich hojnie w zależności od potrzeb.

Zawierucha wojenna, atmosfera niepewności i tymczasowości, spowodowała, że biskupi bardzo często opuszczali swoje stolice przenosząc się na inne - bardziej bezpieczne. Krótkotrwałe okresy rządów (przeciętnie około 5 lat) nic mogły wyjść z korzyścią dla diecezji, która wymagała właśnie spokoju i stabilizacji. Sytuacja poprawiła się dopiero wówczas, kiedy tron objął Stanisław Jacek Święcicki (1677-1696), jeden z najgorliwszych biskupów chełmskich. Jego dwudziestoletnie rządy przyczyniły się do umocnienia wewnętrznego diecezji, a zwłaszcza do zmodyfikowania starych i uchwalenia nowych praw. Sprawom tym poświęcony został zwołany przez niego specjalny synod, który odbył się we wrześniu 1694 w Krasnymstawie. Jako kanclerz Akademii Zamojskiej dbał o sprawy wykształcenia duchowieństwa, jednakże najtroskliwiej poświęcał się pracy duszpasterskiej odbywając liczne wizytacje poszczególnych parafii.

Dzieło to kontynuował jeden z następców Święcickiego, biskup Jan Szembek (1713-1718), który pomimo niepokojów i zamieszek .politycznych w kraju osobiście odwiedził wszystkie kościoły diecezjalne. Podczas tych wizytacji zostały spisane prawa i przywileje probostw, stanowiące po dziś dzień kapitalne źródło do dziejów diecezji. Ostatnia wizytacja miała miejsce za Wojciecha Skarszewskiego (1791-1824), dobrego organizatora życia religijnego, jednakże z przekonań rusofila - za co został skazany w 1794 r. na karę śmierci, a następnie ułaskawiony przez Tadeusza Kościuszkę.

Obraz diecezji byłby niepełny, gdybyśmy bodaj jednym zdaniem nie wspomnieli o przywilejach działalności oświatowej i charytatywnej Kościoła Chełmskiego. Zacząć wypadałoby od przypomnienia, że pierwszą i zarazem jedyną wyższą uczelnią na terenie diecezji chełmskiej była założona przez kanclerza i hetmana koronnego Jana Zamojskiego Akademia (1594-1784). Na temat tej uczelni bardzo wiele już napisano, dlatego też ograniczę się tutaj do zaakcentowania jedynie jej roli, jaką odgrywała w kształceniu duchowieństwa. Wiedzieć bowiem należy, że diecezja położona w znacznej odległości zarówno od Krakowa jak i Wilna, nie miała możliwości zapewnienia wykształcenia na miejscu. Warunki te powstały dopiero z chwilą założenia Akademii Zamojskiej, której 190-letnia służba narodowi i Kościołowi nie jest czczym frazesem, bowiem właśnie tu - na Kresach szerzenie szeroko pojmowanej kultury polskiej (także duchowej) było zadaniem nadrzędnym Kościół aktywnie uczestniczył w tym dziele zarówno poprzez biskupów, którzy pełnili funkcje kanclerzy Akademii jak i przez wykładowców wywodzących się ze stanu duchownego.

Oprócz Akademii diecezja chełmska posiadała dwa seminaria duchowne: pierwsze ufundowane przez Katarzynę Zamojską z Ostrogskich w Zamościu (1640 r.) i drugie założone z dotacji ks. W. K. Czulskiego w Krasnymstawie (1719 r.). Dzieje tych uczelni duchownych były wyjątkowo trudne, a przy tym krótkotrwałe. Szczególnie wyraziście widać to na przykładzie seminarium zamojskiego, które po pożarze w 1653 r. przetrwało swą kilkunastoletnią działalność, wznawiając ją ponownie dopiero w 1758 r. i to tylko na 26 lat. Już bowiem w 1784 r. władze austriackie ostatecznie zlikwidowały istniejące w sumie zaledwie 39 lat seminarium. Nieco dłużej (90 lat) prowadziło swą działalność seminarium krasnostawskie, rozwiązane w 1809 r. przez ostatniego biskupa chełmskiego, wspomnianego już W. Skarszewskiego. Zostało ono przeniesione administracyjnie do Lublina i połączone z tamtejszym seminarium.

Ponadto w diecezji rozwijało się również szkolnictwo zakonne (kolegia) prowadzone między innymi przez jezuitów (w Krasnymstawie i Łaszczowie) oraz pijarów (w Chełmie i Warężu). Poczynając od XV w. zaczęły powstawać pierwsze szkoły parafialne, których sieć znacznie wzrosła w następnym stuleciu obejmując miasta i większe parafie wiejskie. Dokumenty z czasów Komisji Edukacji Narodowej odnotowują istnienie około 60 szkół na terenie diecezji. Działalność oświatowo-wychowawcza prowadzona była przeważnie przez wspomnianych wyżej jezuitów, pijarów i misjonarzy.

Działalność charytatywną prowadził Kościół głównie poprzez roztaczanie opieki nad ludźmi chorymi i ubogimi. W związku z tym już od najwcześniejszych lat istnienia diecezji biskupi troszczyli się zwłaszcza o budowę szpitali i przytułków. Z zachowanych źródeł wynika, że pierwszy zakład leczniczy ufundowano w XV w., dalsze trzy w XVI w., a pod koniec XVIII stulecia było ich 78. Wielkie zasługi w dziele niesienia pomocy potrzebującym, położyli szczególnie bonifratrzy i trynitarze. Warto chyba w tym miejscu podkreślić, że zakonnicy oprócz wspomnianej wyżej działalności charytatywnej podejmowali się bardzo często także prac misyjnych i duszpasterskich (dominikanie, franciszkanie, bernardyni, paulini i reformaci). Pomoc poszczególnych zgromadzeń zakonnych, których w diecezji było 17 (12 męskich i 5 żeńskich) nabiera dodatkowego znaczenia zwłaszcza w kontekście nielicznego duchowieństwa świeckiego.

Diecezja chełmska przestała istnieć po wielowiekowym okresie niełatwego bytowania. Przyczyniły się do tego głównie rozbiory Polski, w wyniku których (a zwłaszcza pierwszego) większa cześć diecezji dostała się pod panowanie Austrii, a następnie została włączona do biskupstwa przemyskiego. Przez najbliższe 18 lat diecezja składała się tylko z dwóch dekanatów (chełmski i krasnostawski) oraz 24 parafii. Dopiero 11.VI.1790 r. na wniosek przedostatniego biskupa Macieja Garnysza (1781-1790) Sejm Czteroletni przyłączył do diecezji między innymi znaczne tereny archidiakonatu lubelskiego.

Wraz ze zmianami terytorialnymi nastąpiło przemianowanie diecezji na chełmsko-lubelską. Jedenaście lat później (13.VIII.1801 r.) na wniosek władz galicyjskich cesarz Franciszek II zatwierdził 10.V.1803 r. projekt o zniesieniu diecezji chełmskiej i stworzeniu w jej miejsce diecezji lubelskiej. Plany te poparł papież Pius VII wydając w tej sprawie specjalną bullę (23.IX.1805 r.). Dokument papieski zaczął obowiązywać dopiero od chwili ogłoszenia go przez metropolitę lwowskiego K. I. Kickiego 19.X.1807 r.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. odezwały się głosy rozważające możliwość przywrócenia dawnej diecezji chełmskiej. Jednym z orędowników tej sprawy był biskup włocławski S. K. Zdzitowiecki, jednakże nie uzyskał on poparcia ze strony Konferencji Episkopatu Polski.


Biskupi chełmscy

Tomasz z Sienna [?-1380] (20.V.1359)

Pierwszym udokumentowanym przez źródła biskupem chełmskim był franciszkanin Tomasz, syn Ninogniewa z Sienna. Został mianowany przez papieża Innocentego VI najpierw elektem (26.VII.1358 r.), a w niecały rok później (20.V.1359 r.) biskupem chełmskim. O jego życiu i działalności wiemy stosunkowo niewiele. Z bardzo fragmentarycznych przekazów dowiadujemy się, że wkrótce po uzyskaniu godności biskupiej przebywał w Awinionie, gdzie z rąk Ojca Świętego otrzymał tytuł kapelana papieskiego. Po powrocie do kraju rządów w diecezji nie objął, lecz został sufraganem krakowskim, gdzie prawdopodobnie zmarł około 1380 r.

Stefan ze Lwowa [?-1418] (1388-1416)

Dominikanin, ormiańskiego pochodzenia, został biskupem chełmskim po 1380 r. Podobnie jak jego poprzednik w macierzystej diecezji praktycznie nic przebywał spełniając funkcje sufragana początkowo w Poznaniu (1383 r.), a następnie we Włocławku (w latach 1386-1416). Jedyny raz, w odniesieniu do 1403 r., źródła informują o jego pobycie w diecezji i dokonaniu przez niego aktu poświęcenia parafii w Lipiu (dziś Mokrelipie koło Szczebrzeszyna). Przebywając poza diecezją usiłował jednak sprawować w niej rządy osobiście lub za pośrednictwem powołanego przez siebie zarządu o czym świadczą chociażby dokumenty wystawione przez biskupa Stefana dla parafii Gorzków (z 29 czerwca 1404 r.) i Czernięcin (z 10 stycznia 1406 r.). Faktycznym administratorem diecezji chełmskiej był wówczas właściwie arcybiskup halicki Jakub Strepa, który wykorzystując nieobecność ordynariusza przyłączył do swojej archidiecezji powiat szczebrzeszyński.

Jan Biskupiec [1376-1452] (1.V.1417 – 22.IV.1452)

Przystępując do nakreślenia sylwetki tak znamienitej osobistości jak biskup Jan Biskupiec należy zdać sobie sprawę z Jego rozległej działalności uprawianej na wielu płaszczyznach życia publicznego. Był on bowiem nie tylko wybitnym biskupem i właściwym organizatorem łacińskiej diecezji chełmskiej, ale również wielce zasłużonym dostojnikiem zakonu dominikańskiego, mężem stanu posiadającym pełne zaufanie królewskie oraz Jednym z najbardziej szanowanych przedstawicieli ówczesnego Episkopatu. Koncentrując uwagę wokół spraw chełmskich nie możemy Jednak pominąć innych przymiotów lego zacnego i gorliwego duszpasterza.

Jan Biskupiec, nazywany również Janem z Opatowca, urodził się około 1376 r. w krakowskiej rodzinie mieszczańskiej (rzemieślniczej) Biskupów-Bischoffów. O jego dzieciństwie i młodości źródła milczą; nieznana jest nawet data wstąpienia do zakonu dominikańskiego. Jedyna zachowana informacja (nie datowana) z wczesnego okresu życia J. Biskupca mówi, że śluby zakonne złożył w konwencie tegoż zakonu w Opatowcu, miasteczku należącym do kasztelami wiślickiej. W stosunkowo młodym wieku (28 lat) zostaje wybrany w 1405 r. na przeora krakowskiego zgromadzenia dominikanów. W tym samym mniej więcej czasie prowadzi zajęcia z. teologii, a sam zapisuje się na studia w Akademii Krakowskiej (1407 r.) celem uzupełnienia swojego wykształcenia. Obowiązki zakonne spowodowały, że musiał przerwać dalszą naukę i zająć się o wiele ważniejszymi sprawami - obroną jedności i polskości prowincji dominikańskiej przed zakusami konfratrów niemieckich zmierzającymi do germanizacji. W związku z tym udał się na sobór do Pizy (26.III.1409 r), gdzie wystąpił skutecznie w obronie polskiej prowincji dominikanów. W związku z mającą się odbyć 24.V.1410 r. kapitułą generalną zgromadzenia dominikanów, Biskupiec przedłużył swój pobyt we Włoszech o kilka miesięcy. Podczas jego trwania otrzymał, mocą przywileju papieskiego, tytuł mistrza (doktora) teologii, co było na owe czasy wielkim, a jednocześnie rzadkim wyróżnieniem. Prawdopodobnie wówczas został mianowany przez generała zakonu wikariuszem prowincji polskiej, natomiast kapituła krakowska obradująca w dniach 21-28.V.1411 r. powierzyła mu godność prowincjała.

Jan Biskupiec, pełniąc najwyższe funkcje zakonne, dbał bardzo gorliwie o rozwój zgromadzeń dominikańskich, czego przejawem były fundacje nowych konwentów, w tym dwóch na terenie diecezji chełmskiej: w Horodle (1412 r.) i Hrubieszowie (1416 r.). Przyczynił się również do zainicjowania zbioru aktów prowincjalskich tak własnych, jak i swych poprzedników na tym urzędzie. Jakkolwiek dzieło to nie zostało ukończone, to jednak stało się podstawą źródłową do poznania dziejów dominikanów polskich. Największe zasługi położył w sprawie utrzymania jedności prowincji polskiej, do której dążył wszelkimi sposobami, nie wyłączając rezygnacji z zajmowanego przez siebie urzędu prowincjała w 1417 r.

Prawdopodobnie w tym okresie zetknął się z Władysławem Jagiełłą, którego był spowiednikiem, a następnie - jednym z bliskich doradców i oddanym zwolennikiem stronnictwa dworskiego, ważnego środka oporu przeciwko proluksemburskiej polityce Zbigniewa Oleśnickiego. Król darząc - wówczas już biskupa - Jana Biskupca wyjątkowym zaufaniem, powierza mu różne misje do spełnienia, a także bardzo często korzysta z jego głosu doradczego. W ciągu siedemnastu lat (1417-1434) towarzyszy on władcy we wszystkich ważniejszych wydarzeniach państwowych poczynając od narady dostojników królewskich w Sanoku (1.V.1417) nad sprawą małżeństwa Jagiełły z Elżbietą Granowską, a kończąc na uroczystościach koronacyjnych nowego władcy Władysława Warneńczyka w dniu 24.VI.1434 r. Był on bezpośrednim uczestnikiem lub świadkiem takich wydarzeń jak podpisanie 15.VII.1419 r. w obozie pod Czerwińskiem przymierza zawartego przez Jagiełłę i Witolda z królem duńskim Brykiem, 1.II.1422 r. zeznaje jako świadek w procesie przeciwko Krzyżakom; w 1432 r. u boku króla przyjmuje poselstwo husytów ofiarowujące pomoc w wojnie przeciwko zakonowi. Bierze też osobisty udział w dziesiątkach innych spraw dotyczących życia politycznego owej epoki. W wielu sprawach reprezentował osobiście króla, bywał rozjemcą w sporach miedzy możnowładcami a wyższym duchowieństwem, nazwisko jego figuruje bardzo często wśród sygnatariuszy dokumentów wystawianych przez kancelarię królewską, itd. Z chwilą objęcia tronu w 1434 r. przez Władysława Warneńczyka Jan Biskupiec rezygnuje z pełnionych przez siebie funkcji i poświęca się całkowicie sprawom diecezji.

Godność biskupią Jan Biskupiec otrzymał w 1417 r. z nominacji Władysława Jagiełły. Diecezja chełmska, którą miał od tej pory zarządzać, praktycznie nie funkcjonowała. Brak było kościołów (w tym również katedry), nie ustalone były ramy terytorialne i organizacyjne, biskupstwo nie posiadało również zabezpieczenia materialnego nic więc dziwnego, że dwaj pierwsi biskupi (Tomasz, syn Ninogniewa oraz Stefan ze Lwowa) właściwie nie spełniali swoich funkcji i przebywali poza granicami diecezji chełmskiej. Sytuację pogarszała dodatkowo niestabilność polityczna tego regionu, czego wyrazem były zatargi polsko-litewskie o Wołyń i ziemie nadbużańskie, a także - niszczące najazdy tatarskie. Warunki, jakie zastał Jan Biskupiec w chwili objęcia diecezji, znamy dzięki zachowanemu dokumentowi erekcyjnemu kościoła parafialnego w Skierbieszowie z 15 IV 1436 r., w którym biskup pisze: “Gdy zostaliśmy powołani do kościoła chełmskiego zastaliśmy go spustoszałym, bardzo ubogim i nie posiadającym żadnych Środków utrzymania, z kościołami bardzo rzadko występującymi, ponieważ jest to ziemia schizmatycka. Pragnąc przeto, by z pomocą Bożą wzrastały w nim kult chrześcijański i posłuszeństwo Kościołowi rzymskiemu, podjęliśmy starania, by katedrę chełmską zaopatrzyć w prałatów i kanoników, czego też dokonaliśmy dzięki miłosierdziu boskiemu i hojności Najjaśniejszego Księcia Pana Władysława króla Polski i Wielkiego Księcia Litewskiego, jak jasno widać w przywilejach rzeczonego władcy. Następnie podjęliśmy starania, by wszędzie fundowano kościoły katolickie, żeby tym bujniej rozwijała się i wzrastała wiara chrześcijańska i zbawienie dusz..”.

Przytoczony tekst jest nie tylko zapisem stanu faktycznego diecezji w chwili objęcia przez J. Biskupca rządów, ale również swoistym programem planowanych przez niego działań ewangelizacyjnych, organizacyjnych i duszpasterskich. Szczególnie bliska mu była misja ewangelizacyjna Kościoła na kresach, czemu dał swój wyraz zanim jeszcze został biskupem chełmskim. Wówczas to, jako prowincjał dominikanów, przyczynił się do fundacji dwóch wspomnianych wcześniej konwentów kresowych. Wierny swemu posłannictwu chrystianizacji Rusi “schizmatyckiej” pragnął stworzyć przede wszystkim podstawy ułatwiające taką działalność. Zamierzał to uczynić poprzez powiększenie diecezji chełmskiej w kierunku zachodnim - tj. o Lubelszczyznę należącą wówczas do diecezji krakowskiej, a zamieszkaną wówczas głównie przez ludność rdzennie polską i katolicką. Urzeczywistnienie tych projektów pokrzyżował biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki.

Jagiełło, mianując Jana Biskupca biskupem chełmskim, jednocześnie stworzył pierwsze podstawy materialne egzystencji diecezji, nadając katedrze chełmskiej w akcie fundacyjnym z 14.VIII.1417 r. 4 lub 5 wsi (Kumów, Pobołowice, Dobryniów oraz Plitniki albo Zagadce). W dwa lata później przywilejem wydanym w Wolborzu 5.VII.1419 r., uzyskał Jan Biskupiec dwie dalsze wioski (Łyszcz i Siedliszki). Wreszcie około 1428 r. dobra biskupstwa zostały powiększone o jeszcze jedną wieś - Skierbieszów. Owe 7 czy 8 wsi stanowiło wyjątkowo skromne uposażenie w porównaniu z setkami wsi arcybiskupstwa gnieźnieńskiego lub krakowskiego.

Kolejną troską biskupa, po zapewnieniu podstaw materialnych diecezji, stała się sprawa zorganizowania kapituły. Ale i tu główną przeszkodę stanowił brak środków materialnych do jej utrzymania. Sytuację ratuje po raz kolejny Władysław Jagiełło, który dokumentem z 12.VII.1429 r. ufundował kapitułę liczącą 2 prałatów i 10 kanoników, określił ich obowiązki, a także nadał im stosunkowo skromne uposażenie. Jeżeli chodzi o zaistnienie instytucjonalne kapituły - przyjmuje się na ogół rok 1431. Niewiele natomiast możemy powiedzieć o jej systemie funkcjonowania i organizacji wewnętrznej.

Jan Biskupiec, przejmując w zarząd diecezję chełmską, za jedną z najpoważniejszych trosk uważał zupełny brak kościołów, których przed 1417 r. było zaledwie około 20 - wobec ponad 200 cerkwi wschodnich. W ciągu 35-letniego urzędowania Jana Biskupca, liczba kościołów uległa podwojeniu, tym niemniej problem ten nie został całkowicie zlikwidowany. W dalszym ciągu, zwłaszcza we wschodnich połaciach diecezji, poszczególne kościoły dzieliły od siebie odległości rzędu kilkunastu czy nawet kilkudziesięciu kilometrów. Nie wdając się w analizy statystyczne należy jednak pamiętać, że jednym z najaktywniejszych donatorów był sam Jan Biskupiec, który osobiście ufundował i uposażył 5 kościołów parafialnych na terenie dóbr otrzymanych w latach ubiegłych od Jagiełły. Oprócz biskupa fundatorami byli również panujący władcy (Jagiełło, Warneńczyk czy Kazimierz Jagiellończyk), książęta mazowieccy oraz szlachta i rycerstwo.

Na szczególne podkreślenie zasługuje również działalność ustawodawcza Jana Biskupca, której poświęcił się zwłaszcza po 1434 r., a więc po rezygnacji z działalności publicznej na dworze królewskim. Zachowane w Bibliotece Raczyńskich w Poznaniu ustawy czterech synodów (1434-1440, 1440/41, 1445 i 1449), których autorem był biskup chełmski, stanowią wyjątkowy dokument do dziejów diecezji chełmskiej. Dopiero na tle owych statutów synodalnych zarysowuje się w pełni wybitna osobowość Jana Biskupca jako zakonnika, biskupa i męża stanu.

Andrzej “De Laschis” [?-?] (1432)

Niektóre .wykazy biskupów uwzględniają jako biskupa chełmskiego skądinąd nam nie znanego Andrzeja “De Laschis”, który miałby sprawować władzę w diecezji około 1432 r. Jednakże przeczy temu chociażby fakt, iż wówczas obowiązki takie pełnił nieprzerwanie (w latach 1417-1452) biskup Jan Biskupiec.

Jan II Kraska Tarnowski herbu Belina [?-1462] (18.VIII.1452-1462)

Jan Tarnowski, podobnie jak jego poprzednik - Biskupiec, wywodził się z zakonu dominikanów. Zanim został biskupem odbył gruntowe studia uwieńczone tytułem doktora teologii. W czasie swoich rządów przyczynił się do dalszego zabezpieczenia materialnych podstaw warunkujących prawidłowe funkcjonowanie diecezji. Przede wszystkim zadbał o uposażenie kapituły, a także wyjednał u Kazimierza Jagiellończyka (1456 r.) przyznanie biskupom chełmskim dóbr wieczystych, w skład których weszły miejscowości Sawin i Skierbieszów. Wiele troski wykazywał również o rozwój działalności misyjnej na ziemi chełmskiej. W tym celu sprowadził do diecezji dominikanów, których osiedlił w Skierbieszowie oddając im jednocześnie w użytkowanie wybudowany przez siebie kościół. Przydomek Jana Tarnowskiego “Kraska” nadany mu został - według Herbarza Niesieckiego - z powodu dość znacznej “tułowitości ciała i czerwoności twarzy”.

Paweł I z Grabowa herbu Powała [1410-18.II.1479] (14.VI.1463 – 18.II.1479)

Swoją karierę życiową rozpoczął od uprawiania.. wojaczki. Uczestniczył miedzy innymi w bitwie pod Warną (1444 r.), gdzie dostał się do niewoli tureckiej. Po odzyskaniu wolności, zgodnie ze złożonymi wcześniej ślubami, wstąpił do zakonu, a następnie został przez Kazimierza Jagiellończyka mianowany biskupem chełmskim. Po zatwierdzeniu jego nominacji przez papieża (14.VI.1463 r.) objął rządy w diecezji, której stolica - jak twierdzi Długosz - “jest w zupełnym upadku i należałoby ją przenieść do Hrubieszowa, miasta o większej liczbie ludności i lepiej urządzonego”. Rzeczywiście, ciągłe najazdy ze wschodu i pożary spowodowały, że Chełm coraz bardziej podupadał. W związku z tym biskup Paweł powrócił do koncepcji Długosza i przedstawił Kazimierzowi Jagiellończykowi projekt przeniesienia stolicy biskupstwa. Król Polski w dokumencie wydanym 28.IV.1473 r. w Lublinie zatwierdził tę zmianę, warunkując jednak jej wykonanie uprzednią zgodą Stolicy Apostolskiej. Prawdopodobnie konflikt istniejący pomiędzy papieżem Sykstusem IV a Kazimierzem Jagiellończykiem spowodował, że plany biskupa nie zostały wprowadzone w życie. Zmarł 18.II.1479 r.

Andrzej Oporowski [?-?] (1479-1483?)

Jest to kolejny biskup chełmski, co do którego autentyczności rodzą się poważne wątpliwości. Z akt katedralnych wynika jedynie, że jego następcą był Jan Kazimierski, co jest zgodne z prawdą, ale nic ponad to. Wszelkie inne domysły i hipotezy nie znajdują oparcia w źródłach.

Jan III Kazimierski herbu Rogala [?-?] (6.III.1480 – 10.V.1484)

Rządy Kazimierskiego w diecezji trwały bardzo krótko; według jednych - rok, a innych - trzy lata. Pewne jest tylko, że 10.V.1484 r. przeniesiony został do Przemyśla, gdzie w rok później zmarł. Stare kroniki wspominają jedynie o konsekrowaniu przez niego kościoła w Uchaniach, który wcześniej należał do OO. Paulinów reguły św. Augustyna.

Jan IV z Targowiska herbu Tarnawa [?-?] (14.V.1484 – 26.V.1486)

Podobnie jak Kazimierski - również Jan z Targowiska bardzo krótko zarządzał diecezją chełmską, przechodząc 26.V.1486 r. na biskupstwo przemyskie. O jego działalności kościelnej źródła milczą. Skądinąd wiemy jednak, że zajmował się również pracą pisarską pozostawiając po sobie “Roczniki” obejmujące wydarzenia od 1386 r. oraz uczestniczył w życiu politycznym pośrednicząc w mediacjach z hospodarem mołdawskim Stefanem.

Maciej I ze Starej Łomży herbu Rawicz [?-1505] (14.III.1490 - 1505)

Karierę duchownego rozpoczął jako kanonik lwowski, a zarazem - pisarz na dworze Kazimierza Jagiellończyka, za sprawą którego został biskupem (19.III.1484 r.). Przez sześć lat sprawował swój urząd w diecezji kamienieckiej, a 14.III.1490 r. otrzymał we władanie biskupstwo chełmskie. Z chwilą objęcia władzy w diecezji przystąpił w pierwszej kolejności do ponowienia starań związanych z przeniesieniem stolicy biskupiej z Chełma - do Krasnegostawu. Miasto to pod każdym względem przewyższało Chełm i w związku z tym bardziej nadawało się na siedzibę biskupstwa. Projekt został przesłany królowi, który wyraził zgodę na zaproponowaną zmianę i wydał specjalny dokument w tej sprawie 26.VI.1490 r. Potrzebna w takich przypadkach zgoda Stolicy Apostolskiej została uzyskana prawdopodobnie za panowania Jana Olbrachta w 1494 r. Należy dodać, że pomimo zmiany stolicy biskupiej zachowana została dawna nazwa diecezji.

Mikołaj l Kościelecki herbu Ogończyk [1450-1518] (14.XI.1505 – 4.V.1518)

Pochodził z Ziemi Dobrzyńskiej, gdzie początkowo pełnił funkcję starosty. Po wstąpieniu do stanu duchownego i uzyskaniu świeceń kapłańskich bardzo szybko awansował, otrzymując godność dziekana gnieźnieńskiego. 14.XI.1505 r. został biskupem chełmskim po objęciu rządów w diecezji uzyskał w 1510 r. od króla Aleksandra - tytułem uposażenia - cześć miasta Biały leżącego w woj. rawskim. Resztę wykupił za własne pieniądze, a całość przekazał w wieczyste ubytkowanie kapitule chełmskiej. Ponadto wyjednał u monarchy potwierdzenie wszystkich wcześniejszych nadań oraz przywilejów dla mieszkańców Sawina i Pawłowa, po zniszczeniu tych miejscowości przez Tatarów. Zmarł w 1518 r. i został pochowany - według jednych - w Krasnymstawie, a według drugich, w Skępem - w kościele Bernardynów, którego był fundatorem.

Jukub I Buczacki herbu Habdank [?-1541] (5.XI.1518 – 29.VII.1538)

Ostatni potomek rodu Buczackich osiadłych w Podhajcach na Rusi Halickiej postanowił poświęcić się służbie duchownej. Po ukończeniu seminarium nie obejmuje jednakże żadnej placówki duszpasterskiej, lecz zostaje sekretarzem na dworze króla Aleksandra Jagiellończyka. W ramach pełnionej funkcji odbył szereg poselstw w imieniu władcy - miedzy innymi na Litwę, Wołoszczyznę, do Węgier i Mołdawii. W nagrodę za sumienne wywiązywanie się z powierzanych mu misji otrzymał we wrześniu 1505 r. probostwo lubelskie. Dwa lala później (1507 r.) Zygmunt I Stary mianował go biskupem kamienieckim, a w 1518 r. - chełmskim. Od tej pory przez dwadzieścia lat poświęcaj się, bardzo gorliwie pracy nad podniesieniem tej zaniedbanej kresowej diecezji. Wyjednał - dla podniesienia jej podstaw bytowych - szereg przywilejów królewskich: w 1519 r. dodatkową pensję dla biskupów, w 1520 r. nadanie prawa magdeburskiego dla miasta Skierbieszowa, w 1521 r. zezwolenie na lokację miasta na prawie niemieckim we wsi Białej. W 1526 r. uzyskał w Rzymie fundusze na odbudowe katedry biskupiej w Krasnymstawie Ponadto uzyskał także od króla prawe, magdeburskie dla Sawina i wykupił wójtostwo w Pawłowie i Łyszczu. Jako biskup zasiadał również w senacie, uczestnicząc tym samym w życiu politycznym kraju. W 1538 r., głównie za staraniem królowej Bony, otrzymał biskupstwo płockie, na którym zasiadał aż do chwili śmierci w 1541 r.

Piotr Gamrat herbu Sulima [1487-27.VIII.1545] (1538?)

Niektórzy historycy Kościoła umieszczają po Buczackim na biskupstwie chełmskim Piotra Gamrata - późniejszego prymasa Polski. Jakkolwiek na potwierdzenie tej tezy brak jest autentycznych dokumentów, to jednak wydaje się ona bardzo prawdopodobna. Być może, jak to czysto bywało, diecezja chełmska stanowiła tylko szczebel w karierze Gamrata, który zanim został prymasem - był biskupem kamienieckim (1531 r.), przemyskim (1535 r.), płockim (1537 r.) i wreszcie krakowskim (1538 r.)

Urodzony w 1487 r. Z łaski królowej Bony został arcybiskupem gnieźnieńskim (przedtem był kolejno biskupem kamienieckim, przemyskim, płockim, w końcu krakowskim). Choć nominację na arcybiskupstwo gnieźnieńskie otrzymał już w 1540, rządy objął osobiście dopiero w dwa i pół roku później. Od papieża Pawła III (220) otrzymał pozwolenie zatrzymania równocześnie stolicy krakowskiej. Dla zapobieżenia rozszerzania się nauki Lutra oraz zepsuciu obyczajów duchowieństwa zwołał synod prowincjonalny do Piotrkowa. Uchwały synodalne nie przyniosły jednak pożądanego skutku. Prymas pragnął osobiście (lub przez pełnomocnika) wziąć udział w soborze powszechnym w Trydencie, zmarł jednak na kilka miesięcy przed rozpoczęciem prac soborowych. Pochowany w Krakowie na Wawelu.

Sebastian Branicki herbu Korczak [?-6.V.1544] (29.VII.1538 – 17.X.1540)

Pochodził ze średnio zamożnej rodziny szlacheckiej osiadłej w Branicy (parafia radzyńska). O jego początkowej działalności kapłańskiej wiemy stosunkowo niewiele. Znamy jedynie stanowiska, jakie piastował, zanim otrzymał w 1535 r. godność biskupa kamienieckiego. Po trzech latach pobytu w tej diecezji został przeniesiony w 1538 r. na biskupstwo chełmskie, gdzie sprawował swój urząd tylko przez jeden rok. Z tego okresu nie zachowały się żadne świadectwa pisane odnoszące się do działalności biskupa Branickiego, w związku z czym jego pobyt w diecezji chełmskiej jest praktycznie nieznany. W 1539 r. został mianowany przez króla biskupem poznańskim, gdzie podczas pięcioletnich rządów zasłynął jako jeden z prekursorów kontrreformacji w Polsce. Zmarł 6.V.1544 r. w Łaskarzewie.

Samuel Maciejowski herbu Ciołek [1498-5.XI.1550] (17.X.1539 – 22.VIII.1541)

Urodził się prawdopodobnie w 1498 r., a wyższe studia odbył w Padwie. Swoją działalność pub liczną rozpoczął od służby państwowej, zajmując kolejno stanowiska: sekretarza królewskiego, pisarza koronnego, podkanclerzego i kanclerza. 17.X.1539 r. został mianowany biskupem chełmskim, a po niecałych dwóch latach sprawowania rządów przeniesiony został najpierw na biskupstwo płockie (1541 r.), a później - krakowskie (1546 r.). Z okresu chełmskiego zachowała się jedynie informacja o ofiarowaniu przez Maciejowskiego katedrze krasnostawskiej bardzo kosztownej mitry wysadzanej 181 drogimi kamieniami. Jako biskup znacznie więcej dokonał pełniąc ordynariusza krakowskiego o czym godność świadczy chociażby zorganizowanie przez niego dwóch synodów diecezjalnych w 1547 r. i 1549 r. Wiele wysiłku włożył również w zwalczanie herezji na terenie swojej diecezji, co jednakże czynił z wielką roztropnością i obiektywizmem. Do historii przeszedł jako wybitny mówca (stąd przydomek “polskiego Sokaratesa”) posługujący się zarówno klasyczną łaciną, jak i piękną polszczyzną. Część jego listów i przemówień sejmowych została jeszcze za jego. życia ogłoszona drukiem. Zmarł 5.XI.1550 r.

Mikołaj II Dzierzgowski herbu Jastrzębiec [1490-18.I.1559] (31.V.1542 – 30.III.1543)

Urodził się około 1490 r. Studia wyższe odbywał początkowo na Akademii Krakowskiej, a później we Włoszech. 20.V.1541 r. został biskupem kamienieckim. 31.V.1542 r. przeniesiono go na biskupstwo chełmskie, 30.III.1543 r. - na stolicę włocławską i wreszcie 19.II.1546 r. otrzymał arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Zaledwie kilkumiesięczny pobyt Dzierzgowskiego na biskupstwie chełmskim nie mógł zaowocować jakimiś znaczniejszymi wydarzeniami.

Znacznie więcej dokonał jako arcybiskup - troszcząc się o utrzymanie ścisłego związku Polski z Rzymem, czy też przeciwstawiając się tzw. nowinkarzom. Oprócz działalności duchownej brał również bardzo żywy udział (jako senator) w życiu politycznym kraju, opowiadając się za stronnictwem narodowym prymasa Łaskiego. Zmarł 22.II.1559 r.

W 1541 r. zostaje biskupem chełmskim, a w 1543 kujawskim. Po śmierci Piotra Gamrata objął osieroconą stolicę arcybiskupią w Gnieźnie (biskupstwo krakowskie przypadło Maciejowskiemu). Za jego prymasostwa wpływy protestantyzmu były coraz większe. Pięciokrotnie odbywał więc synody mające je zahamować. Z jego imieniem wiąże się znakomite dzieło Hozjusza Confessio fidei christianae. Wybierał się na Sobór Trydencki, ale stan zdrowia nie pozwolił zrealizować planów. Oddany był królowej Bonie (dzięki jej poparciu osiągnął zaszczyty kościelne), występował więc przeciw małżeństwu króla Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną. Na skutek konsekwentnej postawy króla doszło do tego, że prymas osobiście dokonał koronacji Barbary. W życiu prywatnym był typowym reprezentantem doby Odrodzenia. Dbał o splendor zewnętrzny, utrzymywał wielki dwór (rozbudował zamek w Łowiczu, który stał się świetną rezydencją prymasowską), lubował się w żartach i biesiadach. Postawa ta spotykała się z krytyką, ale uznawano też i jego zasługi. Zmarł w Łowiczu 18 stycznia 1559. Pochowany został w Gnieźnie.

Jan V Dzieduski herbu Jelita [1496-1559] (30.III.1543 – 8.VI.1545)

Urodził się w 1496 r. Jako kilkunastoletni młodzieniec zapisał się na Akademię Krakowską, a po jej ukończeniu - dzięki pomocy swojego wuja, biskupa Drzewickiego - odbył dodatkowe studia w Bolonii, gdzie uzyskał tytuł doktora filozofii i teologii. Po powrocie do kraju został sekretarzem królewskim, a 1.XII.1540 r. - biskupem sufraganem włocławskim. W maju 1542 r. otrzymał biskupstwo kamienieckie, jednakże rządów w tej diecezji nie objął bowiem już w lutym 1543 r. został przeniesiony na stolicę biskupią w Krasnymstawie. Z dwuletniego okresu zarządzania diecezją chełmską zachowały się informacje o założeniu przez biskupa Dziaduskiego parafii Izbica (Tarnogóra) i o ufundowaniu przez niego kościoła w Sawinie. Ostatnią jego placówka było biskupstwo przemyskie, gdzie swoją godność sprawował aż do chwili śmierci w 1559 r. Szerzące się ruchy reformacyjne, nie uporządkowane stosunki z prawosławiem, a także zaniedbane sprawy materialne diecezji zmuszały Dziaduskiego do dużej aktywności we wszystkich nabrzmiałych kwestiach.

Andrzej Zebrzydowski herbu Radwan [1496-25.V.1560] (8.VI.1545 – 19.II.1546)

Stosownie do swego pochodzenia (był siostrzeńcem prymasa Krzyckiego) odebrał wysokie wykształcenie, studiując najpierw na Akademii Krakowskiej, a później na uczelniach zagranicznych - między innymi w Bazylei i Paryżu. Po powrocie Zebrzydowskiego do kraju król Zygmunt I Stary mianował go biskupem kamienieckim (1543 r.) a 8.I.1545 r. - chełmskim. Po rocznym urzędowaniu w diecezji chełmskiej jeszcze dwukrotnie zmieniał swoje biskupstwo, najpierw przenosząc się na Kujawy (1546 r.), a później - do Krakowa (1551 r.). Na zajmowanych stanowiskach dawał się poznać bardziej jako humanista i mecenas nauki aniżeli jako organizator życia religijnego. Zmarł 25.V.1560 r. w wieku 63 lat.

Jan V Drohojowski herbu Korczak [?-25.VI.1557] (19.II.1546 – 25.II.1551)

Pochodził z rodziny prawosławnej, a wiarę katolicką przyjął już w młodzieńczym wieku. Studia humanistyczne odbył w Krakowie, gdzie zaprzyjaźnił się między innymi z A. F. Modrzewskim. Naukę kontynuował jeszcze przez cztery lata kształcąc się we Włoszech, gdzie uzyskał tytuł doktora praw. Kapłaństwo przyjął dopiero w wieku 30 lat. Karierę rozpoczął od funkcji sekretarza Królewskiego, by następnie - zgodnie z obowiązującym zwyczajem - objąć godność biskupa kamienieckiego (1545 r ) i chełmskiego(1546 r.). W 1551 r. Zygmunt August mianował go biskupem kujawskim, co przez pewien czas kwestionowała Stolica Apostolska zarzucając nominałowi brak wiedzy teologicznej i prawowierności. Zgoda papieska na objęcie przez Drohojowskiego godności biskupa kujawskiego została w końcu udzielona pod koniec 1551 r. Jednakże zastrzeżenia co do postawy biskupa podnoszone były również przez krajowe środowiska kościelne, które zarzucały mu opieszałość i brak rozeznania w życiu religijnym diecezji. Zmarł, jak niektórzy powiadają, “w heretyckim nastroju ducha” - 25.VI.1557 r.

Jakub II Uchański herbu Radwan [1502-5.IV.1581] (18.Xl.1551 – 2.VI.1561)

Biskup - samouk, jak bywał określany przez współczesnych, urodził się w 1502 r. Dzięki wyjątkowym zdolnościom zdobył wykształcenie prawnicze na dworze biskupa St. Branickiego, a następnie został sekretarzem królowej Bony, pisarzem królewskim i referendarzem koronnym. 18 listopada 1551 r. otrzymał nominację na biskupa chełmskiego, gdzie sprawował swój urząd przez blisko 10 lat. Najważniejszym zadaniem, jakie wypełnił w swoim życiu, było przewodniczenie komisji opracowującej akt unii polsko-litewskiej z 1569 r. W sprawach związanych z zarządzaniem diecezji koncentrował się - podobnie jak jego poprzednicy - na problemach związanych z poprawą sytuacji materialnej diecezji. Między innymi wystarał się u króla Zygmunta Augusta o zwolnienie z podatków na okres 20 lat mieszkańców miast biskupich: Skierbieszowa, Kumowa, Sawina i Pawłowa. Zabiegał również o poprawę stosunków religijnych zwołując w tym celu synody prowincjonalne. W 1577 r. przeszedł na stolicę biskupią do Włocławka, a w 1581 r. został prymasem Polski.

Urodzony na początku XVI wieku. Szybko przechodził szczeble kariery państwowej i kościelnej. Na dworze królewskim obracał się wśród ludzi, którzy skłaniali się ku ruchowi reformacyjne-mu. Stolica Apostolska opierała się więc w zatwierdzeniu go na biskupstwie chełmskim. Kolejna nominacja królewska (biskupstwo kujawskie) wywołała zatarg z Rzymem. Zygmunt August polecił biskupowi objąć urząd bez zgody papieża. Biskup uczyniwszy to spotkał się z ekskomuniką, co więcej rzucił też klątwę na papieża. Sprawa została rozwiązana dopiero po śmierci papieża Pawła IV (223), gdyż papież Pius IV (224) udzielił zatwierdzenia. Po śmierci prymasa J. Przerębskiego (42) zostaje, dzięki poparciu króla, arcybiskupem gnieźnieńskim. Dawno powstałą myśl o zwołaniu synodu narodowego w duchu reformacyjnym teraz pragnie zrealizować. Stolica Apostolska na taki synod oczywiście nie wyraziła zgody. Przyczynił się do zawarcia Unii Lubelskiej w 1569 r. między Koroną i Litwą. Bierze udział w obiorze Henryka Walezego, a po jego ucieczce przewodniczył sejmowi konwokacyjnemu. Zmarł w 1581 r. w Łowiczu i tam został pochowany. Większość współczesnych autorów nie wyrażała się o nim przychylnie.

Jan VI Przerębski herbu Nowina [1519-12.I.1562] (1557-1558)

Urodził się w 1519 r. Studiował najpierw w Krakowie, a później w Padwie. Po powrocie z zagranicy, dzięki protekcji swojego wuja - Stanisława Maciejowskiego, biskupa płockiego, został sekretarzem królewskim i wicekanclerzem. W 1557 r. otrzymał nominację na biskupa chełmskiego, sprawując swój urząd do 1558 r. Przerębski, obejmując w posiadanie diecezję chełmską, wystarał się przede wszystkim u króla o zwolnienie od podatku mieszczan miast biskupich - “na wieczne czasy” - oraz powiększył dobra katedralne o kościół parafialny w Drohobyczu i wieś Dobrowlany w diecezji przemyskiej.

Po stosunkowo krótkim okresie przebywania na biskupstwie chełmskim, został podniesiony w 1558 r. do godności arcybiskupa gnieźnieńskiego, a następnie - prymasa Polski. W swojej działalności szczególnie wiele miejsca poświęcał sprawom szerzącej się wówczas reformacji. W tym celu zwołał w 1561 r. synod prowincjonalny, na którym przeprowadził uchwały zmierzające do podniesienia oświaty. Aby skuteczniej walczyć z protestantyzmem, reformuje Akademię Krakowska i Akademii: Lubrańskiego, poleca zakładanie seminariów oraz troskę o szkoły parafialne i kolegiackie. Jako senator bierze udział w życiu politycznym kraju, posłując między innymi w sprawach dynastycznych do Wiednia, gidie zawarł w imieniu Zygmunta Augusta umowę przedślubną z Katarzyną Rakuską, przyszłą żoną króla polskiego. Zmarł nieoczekiwanie 12.I.1562 r. licząc zaledwie 43 lata.

Urodzony w 1519 r. w województwie sieradzkim. Pod koniec prymasostwa Mikołaja Dzierzgowskiego (41) zostaje mianowany jego koadiutorem z prawem następstwa i biskupem chełmskim. Kiedy król Zygmunt August mianował go biskupem, Hozjusz utrudniał objęcie przezeń urzędu uważając go za człowieka nieprawowiernego, o czym nie omieszkał zawiadomić Rzymu. Prymas potrafił jednak te wątpliwości usunąć. Wkrótce po objęciu rządów zwołał synody do Kalisza, a potem do Warszawy. Pragnął ożywić gorliwość duchowieństwa, pobudzić czujność przeciw nowinkom religijnym, reformować i zakładać szkoły. Jego rozum i prawość sławi nawet Hozjusz w swym liście do bpa Marcina Zborowskiego z Poznania. Stawiał nieugięty, ale i bezskuteczny opór przeciw wyjazdowi królowej Bony z Polski. Zmarł 12 stycznia 1562 r. w Łowiczu, pochowany został w tamtejszej kolegiacie, jako pierwszy z prymasów.

Mikołaj III Wolski herbu Półkozic [?-1567] (2.VI.1561 – 31.VIII.1562)

Pochodził ze znanej sandomiersko-wileńskiej rodziny kasztelańskiej. Swoją karierę duchowną rozpoczął jako proboszcz płocki. Biskupem chełmskim zosta) mianowany w czerwcu 1561 r., ale już po roku został przeniesiony do Włocławka, gdzie zmarł w 1567 r. Równocześnie z funkcjami duchownymi pełnił bardzo prestiżową rolę na dworze Zygmunta Augusta - był jego doradcą w sprawach polityki zagranicznej. Czynności państwowe powodowały, że Wolski bardziej troszczył się o sprawy publiczne aniżeli o powierzane jego pieczy diecezje.

Wojciech Staroźrebski-Sobiejuski herbu Dołęga [?-1580] (6.XI.1562 – 11.XII.1577)

Odebrał bardzo staranne wykształcenie, studiując najpierw w Akademii Krakowskiej, a później - w Bolonii. Po powrocie do kraju został sekretarzem Zygmunta I Starego i jego posłem w Rzymie. Biskupem chełmskim został w 1562 r., sprawując swój urząd przez 15 lat, aż do przeniesienia go na stolicy przemyską. Wśród wielu nie uporządkowanych spraw w diecezji chełmskiej, które wymagały od nowego biskupa podjada niemalże natychmiastowych działań, znajdowały się przede wszystkim zaniedbania wobec kapituły. Chcąc przynajmniej częściowo rozwikłać len problem zadbał o stworzenie odpowiednich warunków bytowych oddając w użytkowanie kapituły dawny paląc biskupi. W 1572 r. przekazał wieczyście tejże kapitule wszelkie dochody i dobra należące do kościoła krasnostawskiego (biskupiego). Niektórzy historycy zarzucają Staroźrebskiemu ponowne sprowadzenie Żydów do miast biskupich oraz udzielenie im zezwolenia na pędzenie wódki (m.in. w Skierbieszowie) i wybijanie wosku, za co w zamian mieli uiszczać odpowiednie opłaty wynoszące 20 grzywien rocznie. Biskup Staroźrebski zmarł w 1580 r. w Przemyślu.

Stanisław Warszewicki herbu Paprzyca [1530-3.X.1591] (1564)

Urodził się ok. 1530 r., studia odbywał najpierw w kraju, a potem w Wittenberdze i w Padwie. Po powrocie z zagranicy został sekretarzem Zygmunta Augusta i regensem jego kancelarii. W 1564 r. król mianował Warszewickiego biskupem chełmskim, której to godności nie przyjął i wstąpił do zakonu jezuitów. Wysokie wykształcenie i zdolności osobiste spowodowały, że w stosunkowo krótkim czasie powierzono mu bardzo znaczące stanowisko rektora kolegium jezuickiego w Wilnie. Zostawił po sobie wiele wartościowych prac i przekładów dzieł pisarzy greckich.

Jan VII Młodziejowski herbu Ślepowron [?-?] (1575)

Opat koprzywnicki, biskupem chełmskim mianowany został w 1575 r., jednakże przedwczesna śmierć przeszkodziła mu w objęciu tego stanowiska.

Jan VIII Zaborowski herbu Rawicz [?-1577] (1577)

Studiował w Akademii Krakowskiej i w Padwie, później został sekretarzem królewskim, a wreszcie wstąpił do zakonu dominikanów w Krakowie, gdzie wkrótce otrzymał święcenia kapłańskie. W 1577 r. król Stefan Batory mianował Zaborowskiego biskupem chełmskim, jednakże diecezji swojej nie zdążył już objąć w posiadanie. Zmarł na krótko przed zatwierdzeniem nominacji przez Stolicę Apostolską.

Adam I Pilchowski herbu Rogala [?-1585] (16.VI.1578 - 1585)

Po odbyciu studiów w Akademii Krakowskiej został sekretarzem królowej Bony, a później kanonikiem kapituły warszawskiej. W 1576 r. nadzorował lustracje, dóbr królewskich położonych w województwie podlaskim, a za sumienne przeprowadzenie tegoż spisu Stefan Batory mianował Pilchowskiego referendarzem koronnym, nieco później zaś - przewodniczącym trybunału rozpatrującego spory między szlachtą. Godność biskupa otrzymał w starszym wieku, mimo to jednak przez 8 lat (1578-1585) sprawował rządy w diecezji chełmskiej. Podobnie jak biskup Staroźrebski również i on zatroszczył się o dodatkowe uposażenie dla kapituły zapewniając jej dochód z oberży w Pobołowicach, zwanej “Budzyń”. Ponadto przeznaczył na wieczyste użytkowanie przez kapitułę wójtostwo skierbieszowskie wraz ze wszystkimi dochodami. Zmarł w 1585 r., pochowany został w Warszawie.

Stanisław I Ostrowski herbu Gryf [?-1585] (1585)

Swoją karierę duchowną rozpoczął od pełnienia obowiązków proboszcza sandomierskiego, obejmując w dalszej kolejności coraz wyższe stanowiska kanonika krakowskiego i prałata kapituły gnieźnieńskiej. Prawdopodobnie w 1570 r. został referendarzem koronnym, a w 1585 r. biskupem chełmskim. Zmarł wkrótce po nominacji nie obejmując zarządu nad diecezją.

Wawrzyniec Goślicki herbu Grzymała [1533-13.X.1607] (22.I.1590 – 10.V.1591)

Studia rozpoczął na Akademii Krakowskiej uzyskując w 1561 r. tytuł bakałarza, a w Bolonii - stopień doktora obojga praw. Następnie odwiedził Rzym, Padwę, Wenecję, gdzie wydał rozprawę “De optimo senatore” (1568), przetłumaczoną później na język angielski. Po powrocie do kraju pełnił obowiązki sekretarza królewskiego i kanclerza do spraw siedmiogrodzkich. Oprócz tego wielokrotnie bierze udział w poselstwach m.in. do Gdańska (1570 r.), Brunszwiku (1572 r.), uczestniczy w rozmowach prowadzonych z Augustem Saskim i Jerzym Brandenburskim (1577 r.), reprezentuje króla na sejmie generalnym pruskim (1580 r.). W 1587 r. mianowany został biskupem kamienieckim, a 22.I.1590 r. - chełmskim, pozostając na tym stanowisku tylko rok i cztery miesiące. O jego działalności w diecezji wiemy bardzo niewiele. Znana jest właściwie tylko sprawa wyjednania przez Goślickiego u Zygmunta III Wazy potwierdzenia wszystkich dotychczasowych przywilejów dla biskupiego miasta Sawina. 10.V.1591 r. przeniesiono go na biskupstwo przemyskie, a 19.III.1601 r. – na poznańskie, gdzie zakończył życie 13.X.1607 r.

Stanisław II Gomoliński herbu Jelita [?-1604] (31.VII.1591 – 30.VIII.1600)

Kształcił się w seminarium biskupim w Krakowie, a po otrzymaniu święceń kapłańskich został kanonikiem i wkrótce - również prałatem kapituły płockiej. W 1590 r. otrzymał nominację na biskupa kamienieckiego, jednakże już po upływie roku (31.VIII.1591 r.) został przeniesiony na biskupstwo chełmskie. Po objęciu w zarząd diecezji przystąpił najpierw do budowy nowego pałacu biskupiego w Krasnymstawie. Jego osobistą zasługą było sprowadzenie dominikanów do Janowa i wybudowanie im kościoła oraz klasztoru. W 1599 r. przekazał bernardynom w wieczyste użytkowanie kościół NMP w Sokalu, w którym znajdował się słynący cudami obraz Matki Boskiej Sokalskiej. Zgodnie z wolą fundatora Jana Zamoyskiego oraz za zgodą Stolicy Apostolskiej zamienił wybudowany przez niego kościół w Zamościu na kolegiatę. Duże zasługi położył również w dziele unii kościołów uczestnicząc w pracach przygotowawczych synodu brzeskiego. W 1600 r. został przeniesiony na biskupstwo łuckie, gdzie zmarł w 1604 r.

Paweł Wołucki herbu Rawicz [1560-15.XI.1622] (1600)

Urodził się w 1560 r. Wykształcenie zdobywał najpierw w kraju, a później - dzięki wstawiennictwu podkanclerzego Stanisława Mińskiego - w Rzymie. Po powrocie z zagranicy został sekretarzem koronnym i - wkrótce - biskupem kamienieckim (1594 r.). Sześć lat później został mianowany biskupem chełmskim (1600 r.), lecz z nie znanych nam powodów rządów w diecezji nie sprawował. W swojej karierze duchownej jeszcze dwukrotnie zmieniał biskupstwa, obejmując w 1607 r. obowiązki biskupa łuckiego i w 1616 - kujawskiego. Zmarł 15.XI.1622 r.

Jerzy Zamoyski herbu Jelita [?-1621] (19.II.1601 – 4.I.1621)

Pochodził ze znakomitego i bardzo zasłużonego dla Ziemi Chełmskiej rodu. Również i on większość swojego życia poświęcił lej ziemi, nad którą sprawował władzę jako biskup przez 20 lat. Zanim otrzymał godność biskupią był archidiakonem lubelskim, kanonikiem krakowskim, opatem czerwieńskim i wreszcie - sekretarzem królewskim. Powierzone mu obowiązki rozpoczął od zwiedzenia całej diecezji i ustalenia na tej podstawie hierarchii potrzeb i spraw wymagających natychmiastowego rozwiązania. Za najpilniejsze uznał zwołanie synodu (1604 r), na którym dokonał podziału diecezji na 10 dekanatów (Bełz, Chełm, Grabowiec, Hrubieszów, Krasnystaw, Luboml, Magierów, Sokal, Turobin i Zamość) i polecił kapitule zebrać wszystkie prawa oraz przywileje kościołów, a następnie zgromadzić je w archiwum diecezjalnym. Dane te miały posłużyć do wyznaczenia granic istniejących parafii, czego dotychczas nie uczyniono. Przeprowadzenie tej swoistej lustracji powierzył specjalnej komisji, w skład której wchodziło m.in. czterech kanoników. Ze sporządzonych raportów wynikało, że za rządów Zamoyskiego diecezja liczyła 59 parafii, 1 kolegiatę i 6 klasztorów męskich przy około 40 tys. wiernych. Ponadto bardzo wydatnie przyczynił się do rozwoju Akademii Zamojskiej, której został pierwszym kanclerzem, a po nim niejako tytularnie przejmowali tę godność kolejni biskupi chełmscy. Wspomnieć również należy o wznoszonych przez Zamoyskiego budowlach i to nie tylko sakralnych, ale i świeckich - jak chociażby zamek obronny w Skierbieszowie, zniszczony niedługo potem przez Tatarów. Zmarł w 1620 r., pochowany został w grobowcu rodzinnym w Zamościu.

Maciej Łubieński herbu Pomian [2.II.1572-28.VIII.1652] (17.V.1621 – 14.IV.1626)

Urodził się 2.II.1572 r. Wykształcenie teologiczne zdobył w szkołach jezuickich, a następnie dzięki wujowi, ks. referendarzowi Pstrokońskiemu (późniejszemu biskupowi), zwiedza Włochy i Niemcy. Po powrocie do kraju pełnił obowiązki sekretarza królewskiego Zygmunta III i regensa jego kancelarii. W 1616 r. zostaje mianowany prowincjałem polskich bożogrobców, dla których opracował nową, zreformowaną regułę, zatwierdzony później przez papieża Urbana VIII. Otrzymawszy 17.V.1621 r. nominację na biskupa chełmskiego przede wszystkim dokonał wizytacji diecezji i zwołał na 18.VI.1624 r. drugi synod diecezjalny.

Podczas jego obrad omawiano miedzy innymi sprawę założenia seminarium duchownego dla kleryków, którego dotychczas w diecezji chełmskiej nie było. Wyznaczona została w tej sprawie specjalna, czteroosobowa komisja, mająca wstępnie obliczyć koszty materialne tego przedsięwzięcia i sposoby zdobycia funduszy. Jakkolwiek seminarium powstało znacznie później, to jednak Lubieńskiemu należą się stówa uznania za podjęcie starań w tak ważnej, a z drugiej strony - zaniedbywanej przez poprzedników sprawie.

Ponadto na synodzie wydano szereg rozporządzeń dotyczących uposażenia kanoników katedralnych w Krasnymstawie oraz kolegiackich w Zamościu, a także omawiano kwestie ubożenia niektórych kościołów parafialnych i możliwości zaradzenia temu zjawisku. Za rządów Łubieńskiego wyrosła również liczba parafii (z 59 do 73), wybudowano kilka nowych i odrestaurowano wiele zniszczonych kościołów, wśród nich zwłaszcza - katedrę w Krasnymstawie. Po pięciu latach rządów w diecezji chełmskiej w 1626 r. Lubieński został przeniesiony najpierw na biskupstwo poznańskie, potem - wrocławskie (1631 r.) a wreszcie w 1611 r. otrzymał godność prymasa Polski. Wszędzie, gdzie sprawował rządy, pozostawił bardzo liczne świadectwa swojej działalności. W ocenie potomnych uchodzi za wspaniałego duszpasterza i administratora Kościoła w Polsce. Zmarł 28.VIII.1652 r. w opinii świętości. Niektórzy przypisywali mu nawet dar prorocki.

Urodzony 2 lutego 1572 r. w ziemi sieradzkiej. Wstępując do zakonu miechowitów (bożogrobców) zrezygnował z osiągniętych kolejno godności kościelnych. W 1621 r. otrzymał biskupstwo chełmskie. Po pięciu latach rządów w diecezji chełmskiej przeniesiony zostaje na stolicę poznańską. Z kolei w roku 1631 otrzymuje stolicę kujawską. Po śmierci prymasa J. Lipskiego (51) w 1641 r. zasiadł na stolicy gnieźnieńskiej. I choć liczył wówczas już siedemdziesiąty rok życia nie opuszczała go energia: przeprowadza wizytacje, odbywa synody. Czyni pojednawczy gest wobec protestantów, popiera inicjatywę odbycia spotkania katolików, luteran i kalwinistów w celu przywrócenia jedności i zgody między wyznaniami - Colloquium Charitativum (Toruń 1645). Choć nie przyniosło ono spodziewanych rezultatów było przejawem praktycznej realizacji dążeń ekumenicznych i wywołało wielkie zainteresowanie w całej Europie. Prymas był restauratorem i fundatorem kilkudziesięciu kościołów. Dokonał odbudowy spalonej w 1613 r. katedry gnieźnieńskiej, a w 1644 r. uroczyście wprowadza obraz Matki Bożej Częstochowskiej do nowej, wzniesionej własnym kosztem, kaplicy na Jasnej Górze. Z czynności państwowych musiał jeszcze sprawować urząd interreksa po śmierci króla Władysława IV i dokonać koronacji Jana Kazimierza (1649). Potem poświęcił się już tylko posłudze arcypasterskiej. Zmarł 28 sierpnia 1652 r. w Łowiczu, pochowany został w katedrze gnieźnieńskiej w kaplicy Oczyszczenia NMP, nazywanej odtąd kaplicą Łubieńskich.

Remigiusz Koniecpolski herbu Pobóg [?-1640] (17.V.1627 – 26.X.1640)

Jakkolwiek wywodził się z bardzo znanego rodu In jednak wierny o nim stosunkowo niewiele. Karierę duchowną rozpoczął jako opat jędrzejowski, by wkrótce potem - z pominięciem szczebli pośrednich - zostać biskupem chełmskim (1627 r.). Z racji piastowanej równocześnie godności senatorskiej sprawami diecezji praktycznie się nie zajmował, oddając się natomiast bez reszty służbie krajowi. W związku z tym zarząd diecezji spoczywał w rakach ks. Jana Sasina, kanonika chełmskiego i proboszcza skierbieszowskiego, który na polecenie Koniecpolskiego dokonał miedzy innymi wizytacji całej diecezji. Godzi się tutaj wspomnieć, że Koniecpolski - będąc jeszcze opatem jędrzejowskim - rozpoczął starania o kanonizację Wincentego Kadłubka. Zmarł w październiku 1640 r.

Tomasz Oborski herbu Roch [1571-3.VII.1645] (1640)

Urodził się w 1571 r. studiował w Akademii Krakowskiej i w Rzymie, gdzie uzyskał tytuł doktora obojga praw. Po powrocie do kraju został kanonikiem kapituły krakowskiej, a w 1614 r. biskupem - sufraganem tejże diecezji. W 1640 r. otrzymał nominację na ordynariusza diecezji chełmskiej, jednakże godności tej nic przyjął. Zmarł 3.VII.1645 r.

Paweł Piasecki herbu Janina [1578-1649] (27.XI.1641 – 28.X1.1644)

Urodził się w 1578 r. w woj. ruskim. Nauki pobierał najpierw przez dwa lata w Krakowie, później zaś u jezuitów w Ołomuńcu i Pradze. Dwukrotnie, w latach 1598-1600 i 1608-1611, przebywał na studiach w Rzymie, gdzie uzyskał tytuł doktora, zaś podczas pobytu w Wenecji opublikował rozprawę teologiczną “Praxis episcopalis” (1611 r.), która doczekała się kilku wydań. Był również autorem historii Polski “Chronica geslorum in Europa singularium” wydanej w Krakowie w 1645 r. Po powrocie do kraju został sekretarzem Zygmunta III Wazy i administratorem biskupstw wrocławskiego oraz warmińskiego należących do królewskich synów. W 1627 r. otrzymał nominację na biskupa kamienieckicgo, w 1641 r - na chełmskiego, a w 1644 r - na przemyskiego. O jego działalności duszpasterskiej, zwłaszcza podczas trzyletnich rządów w diecezji chełmskiej, wiemy bardzo niewiele. Zachował się jedynie dokument wspominający, że biskup Piasecki udzielił mieszkańcom Pawłowa zezwolenia na założenie dwóch browarów, z których dochody w całości miały być przeznaczone na potrzeby miasta. Zmarł w sierpniu 1649 r.

Szymon Kołudzki herbu Pomian [?-?] (1644)

Nominację na biskupa chełmskiego otrzymał w 1644 r., jednakże jego kandydatura nic została zatwierdzona przez Stolice; Apostolska i w tej sytuacji nie mógł objąć rządów w diecezji.

Stanisław z Bużenina Pstrokoński h. Poraj [1590-17.VI.1657] (22.XII.1644 – VI.1657)

Był krewnym biskupa włocławskiego Macieja Pstrokońskiego. Lata młodzieńcze spędził na dworze Władysława IV Wazy, którego później został spowiednikiem. Początkowo zamierzał poświecić się służbie zakonnej i dlatego wstąpił do jezuitów, gdzie ukończył studia i otrzymał święcenia kapłańskie. Jednakże niedługo potem, gównie za wstawiennictwem króla i zgodą stolicy apostolskiej zwolniony ot ślubów zakonnych, stał się księdzem świeckim. W swojej drodze do sakry biskupiej pełnił szereg: funkcji poczynając od probostwa płockiego, a na stanowisku opata tynieckiego kończąc. Jako biskup chełmski urząd swój pełnił w latach 1644-1657, a więc w okresie szczególnie trudnym nie tylko dla Rzeczypospolitej, ale i ziemi chełmskiej, której tereny nękane były przez Kozaków Chmielnickiego oraz sprzymierzonych z nim Tatarów. Jak wynika z relacji sporządzonych przez Pstrokońskicgo - 54 kościoły parafialne zostały obrabowane, a dziesięć - w tym również chełmską katedrę - zniszczono lub spalono. Zginęło 36 księży, zaś 40 zmarło w wyniku szalejącej wówczas zarazy. Nieporównywalnie większe straty poniosła miejscowa ludność tracąc swoje mienie, a bardzo często i życie. W związku z tym działalność biskupa koncentrowała się głównie na akcji charytatywnej - troszczył się on o rozwój szpitali i przytułków, o chorych i kaleki, o bezdomnych i wszystkich tych, których oczekiwali na pomoc. Wspierał w miarę posiadanych środków ubogie kościoły i parafie. Zmarł w czerwcu 1657 r.

[Ur. ok. 1590 w Polsce, wst. do Jezuitów 7.IX.1613 w Rzymie, ks. 1622 w Poznaniu, dym. 6.III.1644 w Wilnie, zm. 17.VI.1657 na Węgrzech. Studiował filoz., matematykę i astronomię w Kaliszu 1615-17 oraz teol. w Poznaniu 1619-22. Prof. matematyki w Poznaniu 1618-19 i Kaliszu 1623-25, misjonarz w Lublinie 1626-27, pref. szkół i spowiednik ksieni benedyktynek w Sandomierzu 1627-30 oraz spowiednik księcia, a następnie króla Władysława IV Wazy 1630-44. Po dymisji z zakonu biskup chełmski, konsekrowany w Warszawie 19.III.1645.

W czasie panowania WŁADYSŁAWA IV, na dworze królewskim przebywali jezuici: kaznodzieje królewscy: Sebastian Łajszczewski 1629-35, Maciej Kazimierz Sarbiewski 1636-39 i Stanisław Tomisławski 1641-44, spowiednik Stanisław Pstrokoński 1632-48,

W wyprawie moskiewskiej Władysława IV 1633-34 brali udział jego kapelani dworscy: Jakub Marquart, Sebastian Łayszczewski, Stanisław Pstrokoński i Jerzy Leyer.

Na dworze królewskim Zygmunta III przebywało wielu jezuitów Stanisław Pstrokoński 1631-32.]

Tomasz Leżeński herbu Nałęcz [?-1675] (1.IV.1658 – 5.IX.1667)

O jego karierze duchownej wiemy tylko tyle, że - zanim został biskupem chełmskim - piastował godność kanonika warszawskiego i opata wąchockicgo. W czasie zarządzania diecezją dbał o dalszą poprawę losów Kościoła i wiernych. Odbudowywał zniszczone kościoły i kaplice, troszczył się o ubogich i bezdomnych. Jak dalece poświęcił się tej misji dobroczynnej świadczy chociażby oddanie Janowi Kazimierzowi na potrzeby kraju sreber kościelnych wartości około 37 tys. złotych polskich. W 1667 r. przeniesiony został na biskupstwo łuckie, gdzie zmarł w 1675 r.

Tomasz Ujejski herbu Szreniawa [19.XII.1612-1.VIII.1689] (1666)

Urodził się w 1613 r. Po odbyciu studiów w kraju i za granicą został sekretarzem Władysława IV Wazy i Jan Kazimierza. W 1656 r. został mianowany biskupem kijowskim, ale w diecezji swojej nie przebywał. Uzyskawszy specjalną dyspensę, zwalniającą go od tego obowiązku, objął stanowisko biskupa pomocniczego (sufragana) diecezji warmińskiej, a następnie jej administratora (1659 r). W 1666 r. otrzymał nominację na biskupa chełmskiego, jednakże i tej godności nie przyjął, bowiem za zezwoleniem Stolicy Apostolskiej wstąpił do zakonu jezuitów. Zmarł w opinii świętości 1.VIII.1689 r.

[Ur. 19.XII.1612 w Sandomierzu, ks. ok. 1640, wst. do Jezuitów 16.V.1677 w Wilnie, zm. 1.VIII.1689 w Wilnie. Teol. studiował w Rzymie. Sekretarz króla Władysława IV i Jana Kazimierza. Od 1647 kanonik płocki, od 1648 gnieźnieński i od 1650 warmiński. Mianowany w 1656 biskupem kijowskim, został konsekrowany w 1656 w Jezioranach. Po zajęciu Kijowa przez wojska rosyjskie rezydował w Warszawie i na Warmii. Senator Królestwa, uczestniczył w negocjacjach ze Szwedami w Oliwie w 1660. Benefaktor kolegiów jezuickich. Na swoim dworze zatrudniał zawsze jezuitów jako teologów i kaznodziejów. Po rezygnacji ze stolicy biskupiej i wstąpieniu do zakonu, został prepozytem domu profesów w Wilnie 1683-88. Zmarł w opinii świętości.]

Jan IX Różycki herbu Doliwa [1603-4.VI.1669] (4.XI.1667 – V.1669)

Urodził się w 1603 r. Studia duchowne odbywał najpierw w Akademii Krakowskiej, a później za granicą. Po powrocie do kraju pełnił funkcje sekretarza Władysława IV Wazy i Jana Kazimierza oraz pisarza skarbu koronnego. Piastując godność kanonika gnieźnieńskiego, z polecenia kapituły w 1666 r. zarządzał również diecezją. W listopadzie następnego roku otrzymał nominację na biskup chełmskiego, jednakże jego rządy trwały tylko około półtora roku, bowiem już w maju 1669 r. zmarł. Z zachowanych przekazów dowiadujemy się, że przeznaczył on ze swojej szkatuły 3 tys. złotych polskich na remont zniszczonych przez wojny budynków w dobrach biskupich.

[Ur. 1603 na Mazowszu, wst. do Jezuitów 1.VIII.1619 w Krakowie, dym. 16.IX.1629 w Krakowie, zm. 4.VI.1669. Syn Stanisława i Jadwigi z d. Moszczeńskiej. W zakonie ukończył seminarium nauczycielskie i filoz., uczył w klasach niższych oraz rozpoczął studia teol. Po dymisji z zakonu sekretarz Władysława IV i Jana Kazimierza, proboszcz gnieźnieński, klimuntowski, kościański i zwoleński, od 1646 kanonik poznański, od 1663 opat mogilnicki, od 1668 biskup chełmski.]

Jan Krzysztof Żegocki herbu Jastrzębiec [1618-1673] (30.I.1670 - 1673)

Święcenia kapłańskie przyjął dopiero w 1669 r. przedtem zaś oddawał się głównie służbie wojskowej, walcząc przeciwko Szwedom w wielu bitwach czy też uczestnicząc w wyprawie Czarnieckiego na Pomorze i do Danii. Pełnił również kilka funkcji państwowych, będąc między innymi podkanclerzym kaliskim, marszałkiem Trybunału Koronnego i wreszcie wojewodą inowrocławskim. Po śmierci żony poświęca się służbie duchownej i zostaje księdzem, a w kilka miesięcy później - biskupem chełmskim. Swoje rządy rozpoczął od wizytacji diecezji, chcąc zorientować się w sprawach wymagających pilnego załatwienia. Wciąż przecież dawały znać o sobie skutki powstań kozackich i potopu szwedzkiego, które nie zostały w pełni zlikwidowane. W 1673 r. otrzymał nominację na biskupa włocławskiego, jednakże diecezji tej nic zdołał już objąć w posiadanie, bo wcześniej zmarł.

Stanisław IV z Lubrańca Dąbski herbu Godziemba [1638-1700] (18.XII.1673 – 19.X.1676)

Urodził się około 1638 r. Studiował w kraju i za granicą, gdzie uzyskał tytuł doktora teologii. Po powrocie pełnił funkcję sekretarza na dworze Michała Korybuta Wiśniowieckiego. W 1673 r. mianowany zostaje biskupem chełmskim, a później - również łuckim (1676), płockim (1682), kujawskim (1692) i krakowskim (1700). Rządów w diecezji krakowskiej już nic zdołał objąć, bowiem w kilka dni po przybyciu do podwawelskiego grodu zmarł.

O jego działalności biskupiej praktycznie nic nie wiemy, i to nie tylko w odniesieniu do diecezji chełmskiej, ale i pozostałych. Podkreśla się jedynie w udzielaniu pomocy ludziom ubogim, fundowaniu stypendiów dla niezamożnej młodzieży, w wielkiej hojności na cele kościelne i dobroczynne. Odegrał także pewną rolę w życiu politycznym kraju. To właśnie Dąbski wraz z Jabłonowskim i Fredrą podczas elekcji w 1674 r. wysunął kandydaturę Jana III Sobieskiego na króla Polski, zaś podczas przygotowywania - odsieczy wiedeńskiej wystawił własnym kosztem chorągiew husarską. Po śmierci Sobieskiego uczestniczył także bardzo aktywnie w wyborze nowego władcy Polski - Augusta II Mocnego Sasa, którego ukoronował 15.IX.1697 r. w Krakowie.

Stanisław V Jacek Święcicki herbu Jastrzębiec [?-?] (8.II.1677 – X.1669)

Po Jerzym Zamoyskim - był kolejnym biskupem sprawującym władze w diecezji przez 20 lat. Swoją karierę duchowną rozpoczął jako prałat gnieźnieński, zostając wkrótce potem przeorem kanoników laterańskich w Czerwińsku. W 1681 r. otrzymał godność biskupią oraz stanowisko sufragana żmudzkiego, a w lutym 1677 r. został mianowany przez Stolicę Apostolską ordynariuszem chełmskim. Swoje rządy rozpoczął od wizytowania podległej mu diecezji starając się przy tym odwiedzić każdą parafię i dotrzeć do każdego potrzebującego. Zachowane przekazy mówią o bardzo licznych kontaktach nawiązywanych z wiernymi na przysłowiowej ulicy, w domach opieki, szpitalach - a wiec wszędzie tam, gdzie mógł spotkać ludzi wymagających wsparcia materialnego czy duchowego. Nie mniejszą troskę, przejawiał, gdy chodziło o sprawy duszpasterskie diecezji. M.in. 13 września 1604 r. zwołał IV synod diecezjalny, który zajął się, problematyką nabożeństw i sakramentów świętych. Oprócz rozważań dotyczących zagadnień ściśle teologicznych, dokonano wtedy również weryfikacji dawnych praw i przywilejów Kościoła na Ziemi Chełmskiej.

W 1606 r. Święcicki został mianowany biskupem chełmińskim, jednakże diecezji nie zdążył już objąć, bowiem zmarł w Skierbieszowie jeszcze przed otrzymaniem zatwierdzenia ze Stolicy Apostolskiej. Pochowano go w kościele pojezuickim w Krasnymstawie, gdzie również wmurowano tablicę pamiątkową na jego cześć.

Mikołaj IV Michał Wyżycki herbu Geralt [1619-1705] (11.IV.1699 – 5.I.1705)

Urodził się, w 1619 r. Po ukończeniu wyższych studiów duchownych został członkiem zakonu kanoników regularnych, a później opalem czerwińskim tegoż zgromadzenia. Przez pewien czas wełnił również funkcje; sekretarza koronnego na dworze królewskim. 11.IV.1699 r. mianowany został przez Augusta II Mocnego biskupem chełmskim. Głównie dzięki jego staraniom rozpoczęto budowę rezydencji biskupiej w Skierbieszowie, jednakże prac tych nie ukończono na skutek śmierci Wyżyckiego w 1705 r. Pochowany został w kościele OO. Franciszkanów w Zamościu.

Kazimierz Łubieński herbu Pomian [1642-1719] (14.XII.1705 – 7.V.1710)

Urodził się, w 1642 r. Studia teologiczne odbywał najpierw w Krakowie, a następnie w Collegio Romano, gdzie otrzymał tytuł magistra. Po powrocie do kraju pełnił obowiązki opata czerwińskiego, a w 1701 r. został mianowany biskupem sufraganem krakowskim. Godność ordynariusza diecezji chełmskiej otrzymał 14.XII.1705 r. W pierwszych lalach swoich rządów zatroszczył się przede wszystkim o budowę zniszczej i ograbionej - w czasie toczących się wówczas wojen - katedry w Krasnymstawie. Osobiście ufundował do niej 12 pozłacanych srebrnych kielichów mszalnych i wiele szat liturgicznych, a wśród nich boga to haftowane ornaty. Pragnąc pomóc kanonikom kapitulnym, których majątki zostały spustoszone w wyniku działań wojennych, wyjednał u króla powiększenie ich dochodów przez nadanie kapitule chełmskiej za zgodą Stolicy Apostolskiej zamożnego probostwa hrubieszowskiego. W 1710 r. przeniesiony został na biskupstwo krakowskie, gdzie po dziewięciu latach zmarł.

Teodor von Lindhausen Wolff [20.IX.1662-9.V.1712] (10.XI.1710 – 9.V.1712)

Karierę duchowną rozpoczął jako członek zakonu jezuitów, z którego później wystąpił za zgodą Stolicy Apostolskiej, gdy powołano go do pełnienia wyższych godności państwowych i kościelnych. W 1701 r. został biskupem pomocni czym (sufraganem) i koadiutorem z prawem następstwa ordynariusza inflanckiego Mikołaja Pawłowskiego. Jednakże, na skutek zawieszenia prymasa Radziejowskiego w jego prawach arcybiskupich, został mianowany przez nuncjusza apostolskiego w Polsce administratorem archidiecezji gnieźnieńskiej. 10.XI.1710 r. przeniesiony został na biskupstwo chełmskie, ale diecezji nie zdołał już objąć, bowiem zmarł w 1712 r podczas przygotowań do uroczystego ingresu. Pochowany został w Warszawie, Siostra biskupa Maria Kossowa przekazała katedrze w Krasnymstawie zapisane w testamencie przez zmarłego szaty liturgiczne i srebrny krzyż.

[Ur. 20.IX.1662 w Inflantach, wst. do Jezuitów 5.XI.1684 w Wilnie, dym. 2.V.1689, zm. 9.V.1712 w Warszawie. Syn Fryderyka i Anny z d. Denhoff. Teol. studiował w Rzymie 1688-89. Po dymisji z zakonu kanonik wileński 1700, biskup trypolitański, koadiutor inflancki prekonizowany 14.III.1701, potem od 1710 biskup chełmski. Jezuitom fundował kościół w Łaukszodzie.]

Krzysztof II Jan Szembek [?-16.III.1740] (22.V.1713 – 15.V.1719)

Pochodził ze znanej rodziny, w której najwyższe dostojeństwa osiągnął brat Krzysztofa - Stanisław prymas Polski i kanclerz państwa. Jan Krzysztof, zgodnie z tradycją rodzinną, otrzymał bardzo staranne wykształcenie uwieńczone tytułem doktora teologii. Po ukończonych studiach został pisarzem koronnym i wielokrotnym posłem na sejm. 22.V.1713 r. na wniosek Augusta II Mocnego i za aprobatą papieża Klemensa XI został mianowany biskupem chełmskim. Po objęciu rządów w diecezji zdecydował się jednak mimo trudnych i niespokojnych czasów na odbycie wizytacji, która miała objąć dosłownie każdy jej zakątek. Zachowane przekazy mówią, iż osobiście odwiedził wszystkie kościoły diecezji, wykazując przy tym specjalną trosk o sporządzenie spisu praw i przywilejów, jakie posiadały poszczególne probostwa. Akta te miały stanowić podstawę, legislacyjną w określeniu stanu majątkowego diecezji.

18.VII.1717 r. biskup Szembek zwołał w Krasnymstawie V synod diecezjalny, który zajął się głównie umocnieniem roli parafii, a także nakazał odbywanie zjazdów dekanalnych i usunął wiele niewłaściwości w zakresie kultu. W obradach tych uczestniczyło również duchowieństwo unickie wraz ze swym biskupem Józefem Łowickim, który w ostatnim dniu synodu odprawił uroczystą liturgię w obrządku wschodnim. 8.IX tegoż roku K. J. Szembek dokonał aktu ukoronowania obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej koronami podarowanymi przez papieża Klemensa XI.

Jego troska o dobro diecezji przejawiała się również w odbudowywaniu zniszczonych przez wojny kościołów, czemu dał wyraz nadzorując osobiście restauracje, katedry w Krasnymstawie. 15.V.1719 r. przeniesiony został na biskupstwo przemyskie, a w listopadzie 1724 r. - na warmińskie. Na każdej z powierzonych mu placówek wykazywał niespożytą energie/ w służeniu Kościołowi bądź to wizytując podległe mu jednostki, bądź zwołując synody. Ponadto nałoży pamiętać, że brał również czynny udział w życiu politycznym kraju, uczestnicząc miedzy innymi w pracach komisji sejmowej, która zajmowała się sprawą wcielenia Inflant do Polski. Zmarł 16.III.1740 roku.

Aleksander Antoni Fredro herbu Bończa [1674-1734] (29.III.1719 – 27.IX.1724)

Odebrał gruntowne wykształcenie studiując zarówno w kraju, jak i za granica. Po powrocie do Polski został najpierw sekretarzem królewskim na dworze Augusta II Mocnego, następnie - wiceprezydentem trybunału koronnego, sekretarzem wielkim koronnym i wreszcie prezydentem trybunału. 29 marca 1719 r. otrzymał nominacje na biskupa chełmskiego.

Wzorem swego poprzednika rządy w diecezji rozpoczął od wizytacji diecezji, poświęcając w czasie jej trwania szczególną uwagę ludziom najbardziej potrzebującym. Stąd też zyskał sobie przydomek “ojca ubogich”, których wspierał na co dzień licznymi ofiarami pochodzącymi głównie z jego prywatnego majątku. Nie żałował również pieniędzy na renowację kościołów czy tez wyposażenie ich w sprzęt liturgiczny. Był przy tym wielkim miłośnikiem i kolekcjonerem dzieł sztuki. Po pięcioletnich rządach przeniesiony został na biskupstwo przemyskie, gdzie zmarł w 1734 r.

Stanisław Hozjusz [1674-?] (1725)

Urodził się, w 1674 r. Był członkiem rodziny z której wywodził się jeden z największych mężów Kościoła i Polski, noszący to samo imię - biskup warmiński i kardynał. Stanisław Hozjusz studiował najpierw w kolegium jezuickim w Braniewie, później w Rzymie i na koniec w Krakowie, gdzie otrzymał tytuł doktora obojga praw. Biskupem został w grudniu 1718 r. piastując godność sufragana przemyskiego i administratora diecezji krakowskiej. W 1720 r. otrzymał nominację na ordynariusza inflanckiego, skąd po dwóch latach został przeniesiony do Kamieńca. Jednakże i na tej placówce przebywał bardzo krótko, bowiem już w 1724 (lub 1725) r. zaproponowano mu objęcie diecezji chełmskiej. W nieznanych bliżej okolicznościach Stolica Apostolska powołała go najpierw na biskupstwo płockie, a później - poznańskie. Faktycznie więc Hozjusz pozostał tylko biskupem nominatem chełmskim, nie pełniącym swej funkcji w powierzonej mu diecezji.

Jan X Feliks Szaniawski herbu Junosza [?-1733] (29.I.1725 – 17.XII.1733)

Nominację na biskupa wraz z powierzeniem mu obowiązków sufragana lwowskiego otrzymał 12.IV.1717 r. Osiem lat później (29.I.1725) przeniesiony został na biskupstwo chełmskie, gdzie położył spore zasługi w uporządkowaniu spraw majątkowych i gospodarczych diecezji. W chwilach wolnych od obowiązków biskupich zajmował się literaturą, której bogaty zbiór posiadał we własnej bibliotece, przekazanej później zapisem testamentowym OO. reformatom w Zamościu. W 1729 r. został mianowany przez Augusta II Mocnego biskupem wileńskim, lecz kapituła sprzeciwiła się kategorycznie jego kandydaturze, ponieważ nie był Litwinem. Szaniawski zmarł w 1733 r. Pochowany został w Zamościu, w kościele reformackim.

Józef Eustachy ze Słupowa Szembek [?-1758] (19.Xl.1736 – 29.I.1753)

Był krewnym prymasa Polski - Krzysztofa. Odebrał bardzo staranne wykształcenie studiując na Akademii Krakowskiej i za granicą i dopiero potem został kapłanem.

Nominację na biskupa chełmskiego otrzymał 19.XI.1736 r., za akceptacją Stolicy Apostolskiej, z rąk Augusta III. Pierwszoplanowym zadaniem przyświecającym jego kilkunastoletnim rządom była troska o ludzi ubogich. Głównie w tej sprawie zwołał ostatni (VI) synod diecezjalny, podczas którego zwrócono specjalną uwagę na opiekę Kościoła nad wdowami, sierotami i biednymi. Jakkolwiek wielu spośród dotychczasowych biskupów chełmskich wykazywało wiele troski o najuboższych, to jednak Szembek - jako pierwszy - podniósł tę kwestię do rangi najpilniejszych zadań Kościoła. W 1753 r. został przeniesiony do Płocka, gdzie po sześciu latach zarządzania diecezją zmarł.

Walenty Salezy z Osiny Wężyk herbu Wąż [24.II.1706-1766] (9.IV.1753 – 22.IV.1765)

Urodził się 24.II.1705 r. Studiował w Akademii Krakowskiej i Uniwersytecie Sapienza we Włoszech, gdzie uzyskał tytuł doktora teologii. Po powrocie do kraju został kanonikiem gnieźnieńskim, pełnił też kilkakrotnie funkcję przewodniczącego trybunału. Mianowany 9.IV.1753 r. przez Augusta III biskupem chełmskim rozpoczął swe urzędowanie od przeprowadzenia gruntownej wizytacji diecezji. W czasie jej trwania ujawniło się w pełni ubóstwo poszczególnych parafii a nawet - duchowieństwa. Zniszczone przez wojny świątynie z braku funduszy w większości nie były remontowane i chyliły się ku całkowitemu upadkowi. Biskup na miarę swych możliwości wspierał finansowo najbardziej zagrożone kościoły, a nawet opłacał ze swej prywatnej kasy zaległe podatki niektórych parafii. Jemu też zawdzięczać należy wyremontowanie katedry w Krasnymstawie i niektórych kościołów parafialnych. W 1765 r. przeniesiony został na biskupstwo przemyskie, gdzie po roku zmarł.

Feliks II Paweł Turski herbu Rogala [26.I.1726-1800] (22.IV.1765 – 4.III.1771)

Urodził się 26 I 1728 r. Kształcił się najpierw w kolegium jezuickim w Piotrkowie, później w Akademii Krakowskiej i wreszcie w Rzymie, gdzie uzyskał tytuł doktora obojga praw. Biskupem chełmskim został minowany w 1765 r. ale poza datą sprawowania rządów praktycznie nic więcej o nim nie wiemy. W 1771 r. przeszedł na biskupstwo łuckie, a w 1790 r. - na krakowskie. Zmarł w marcu 1800 r.

Antoni Onufry z Okęcia Okęcki herbu Radwan [13.VI.1729-1793] (4.III.1771 – 20.III.1780)

Urodził się 13.VI.1729 r. Swoją karierę rozpoczął jako sekretarz biskupa poznańskiego Teodora Czartoryskiego. 4.III.1771 r. mianowany został biskupem chełmskim, sprawując rządy tylko do 1775 r. W tymże samym roku został bowiem koadiutorem biskupa poznańskiego Andrzeja Młodziejowskiego i odtąd praktycznie przebywał w Poznaniu. Po śmierci Młodziejowskiego w 1780 r. został oficjalnie mianowany biskupem poznańskim. Pięć lat jego rządów w diecezji chełmskiej charakteryzowało się troską biskupa o wzrost pobożności wśród wiernych. Do osiągnięcia tego celu zmierzał przez wprowadzenie wszelkich zaleceń Stolicy Apostolskiej regulujących kalendarz liturgiczny, który dotychczas bywał często niewłaściwie stosowany.

Jan XI Alojzy Aleksandrowicz [16.VI.1727-1782] (20.III.1780 – 10.IX.1781)

Urodził się 16.VI.1727 r. W 1775 r. otrzymał godność biskupa wraz ze stanowiskiem koadiutora ordynariusza chełmskiego A. Okęckiego. Po przejściu tegoż w 1780 r. na biskupstwo poznańskie Aleksandrowicz objął rządy w diecezji. Zmarł półtora roku później i pochowany został w kościele pojezuickim w Krasnymstawie.

BISKUPI CHEŁMSKO-LUBELSCY

Maciej III Grzegorz Garnysz herbu Poraj [13.III.1740-6.XI.1790] (10.XII.1781 – 6.X.1790)

Urodził się 13 marca 1740 r. Po studiach w kolegium jezuickim w Warszawie wyjechał do Rzymu, gdzie w 1767 r. na Uniwersytecie Sapienza otrzymał tytuł doktora obojga praw. W 1775 r. otrzymał godność biskupa i urząd sufragana pomorskiego. Dzięki poparciu biskupa włocławskiego A. Ostrowskiego został koadiutorem ordynariusza chełmskiego J. Aleksandrowicza, a po jego śmierci w 1781 r. przejął ster rządów nad tą diecezją. Dzięki staraniom M. Garnysza diecezja chełmska - uszczuplona w wyniku pierwszego rozbioru - w 1790 r. powiększyła swój obszar przez przyłączenie do niej archidiakonatu lubelskiego. Przyjęła ona również nazwę chełmsko-lubelskiej, a w perspektywie planowano przeniesienie stolicy do Lublina. Biskup M. Garnysz był więc ostatnim biskupem chełmskim, a zarazem pierwszym chełmsko - lubelskim. Rządy w diecezji sprawował faktycznie biskup pomocniczy (sufragan) Melchior Kochnowski, bowiem M. Garnysz po bardzo krótkim pobycie na swej placówce przeniósł się do Warszawy, gdzie oddał się służbie publicznej jako senator i wicekanclerz królestwa. Zmarł 6.XI.790 r.

Wojciech Skarszewski herbu Leszczyc [13.XI.1743-12.VI.1827] (29.XI.1790 – 23.IX.1805)

Urodził się 10 listopada 1743 r. Nominację na biskupa chełmsko-lubelskiego otrzymał 29.XI.1790 r. Za jego rządów władze galicyjskie przedstawiły 13.VIII.1801 r. Franciszkowi II podnoszony już za M. Garnysza wniosek o zniesieniu decyzji chełmskiej i utworzeniu w jej miejsce lubelskiej. Cesarz powyższy projekt zaakceptował 10.V.1803 r., a 23.IX.1805 r. papież Pius VII specjalną bullą propozycję tę zatwierdził. Jakkolwiek formalnie diecezja przestała istnieć już w 1805 r. - wykonanie postanowień bulli papieskiej na skutek wojen napoleońskich miało miejsce dopiero 19.X.1807 r. Biskup Skarszewski sprawował rządy w czasach bardzo ciężkich dla Rzeczypospolitej, a jego postawa polityczna budziła znaczne niezadowolenie. Należał on między innymi do przeciwników reform przeprowadzonych na Sejmie Czteroletnim, a także przystąpił do konfederacji targowickiej, za co sąd wojskowy skazał go na karę śmierci. Dzięki wstawiennictwu T. Kościuszki i nuncjusza apostolskiego Litwy wyrok ten zmieniono na dożywotnie więzienie, z którego został zwolniony po ostatnim rozbiorze Polski. Zmarł 12 czerwca 1827 r. w Warszawie.

BISKUPI - SUFRAGANI

Biskupi ordynariusze chełmscy przez długi czas sami zarządzali diecezją. Jednakże ciążące na nich często obowiązki wobec państwa powodowały, że nic mogli się, w pełni zajmować swoimi biskupstwami. Stąd też, poczynając od XVII w., dobierali sobie do pomocy sufraganów, którzy wyręczali ich w zarządzaniu diecezją. Trudno jest dzisiaj orzec, czy urząd ten istniał w okresie wcześniejszym tj. XV i XVI w., bowiem źródła milczą na ten temat. Z zachowanych przekazów wynika ponadto, że tylko niektórzy ordynariusze mieli do pomocy sufraganów, co potwierdza chociażby stosunek liczbowy jednych do drugich. Z zestawienia tego wynika, iż na ok. 55 ordynariuszy było 12 biskupów pomocniczych, tj. sufraganów.

Wydaje się pożądane, aby w niniejszym katalogu biskupów umieścić również i ich zastępców, którzy w nie mniejszym stopniu przyczyniali się do ogólnego rozwoju diecezji chełmskiej.

Jan Abraham Śladkowski [1581-1643]

Urodził się około 1581 r. Wstąpił do zakonu dominikańskiego, gdzie otrzymał świecenia i licencjat z teologii. W 1622 r. został biskupem cytreńskim i sufraganem ordynariusza M. Lubieńskiego. Przez dwa lata (1640-1642) był również administratorem diecezji. Zmarł w 1643 r.

Mikołaj z Romanowa Świrski herbu Szaława [1605-1676]

Urodził się około 1592 r. w rodzinie szlacheckiej. Jego matka była krewną św. Andrzeja Boboli. Po otrzymaniu świeceń kapłańskich był proboszczem w Lubomlu, Turobinie, Pawłowie i Hrubieszowie, a niedługo potem został kanonikiem chełmskim. W 1644 r. został biskupem tytularnym cytreńskim i sufraganem chełmskim. Po śmierci biskupa Jana Różyckiego pełnił przez dwa lata (1669-1671) obowiązki administratora. Sprawował również funkcję sekretarza królewskiego i był wielokrotnie (11 razy) deputowanym do trybunału. Z posiadanego majątku utworzył 7 znacznych fundacji, dzięki którym wybudowano kilka szpitali, klasztorów, kolegium ks. pijarów w Chełmie i kościółek drewniany w Krasnymstawie. W chwilach wolnych od zajęć biskupich poświęcał się pracy twórczej, pisząc zarówno wierszem jak i prozą. Zmarł w 1677 r.

[Ur. ok. 1605 na Rusi Czerwonej, wst. do Jezuitów 1623 w Krakowie, dym. 1629 we Lwowie, zm. ok. 1676. W zakonie studiował logikę w Kaliszu oraz uczył syntaksy w Lublinie i Lwowie. Po dymisji z zakonu od 1647 sekretarz królewski, deputat do Trybunału Koronnego. Proboszcz w Lubomli, Turobinie, Pawłowie i Chełmie. Biskup pomocniczy chełmski, prekonizowany w 1644 i konsekrowany w 1645. Administrator diecezji 1669-71. Pijarom fundował kolegium w Chełmie i przeznaczył liczne fundacje dla szpitali. Pisarz religijny, historyk i poeta.]

Jan Konstanty z Wożuczyna Wożuczyński [1627-1687]

Urodził się około 1627 r. Dwukrotnie piastował urząd administratora diecezji: pierwszy raz, po przejściu K. Żegockiego do Włocławka (27.VIII.1673 – 18.II.1674) i po raz drugi z chwilą przeniesienia St. Dąbskicgo do Łucka (1.I.1677 – 2.VII.1677). W 1680 r. mianowany został biskupem tytularnym biblieńskim i sufraganem ordynariusza Stanisława Święcickiego. Zmarł w 1687r.

Jan z Dłużewa Dłużewski herbu Pobóg [I.1658-1720]

Urodził się ok. 1660 r. Nominację na biskupa tytularnego gracjanopolitańskiego otrzymał w 1695 r.; W następnym roku został konsekrowany i od 2 listopada objął obowiązki administratora, które pełnił do 26 lipca 1699 r. W 1700 r. mianowany został ordynariuszem kamienieckim, a następnie arcybiskupem gnieźnieńskim, czego jednak Stolica Apostolska nie zatwierdziła. Zmarł w 1720 r.

[Ur. I.1658 w Małopolsce, wst. Do Jezuitów 15.IX.1674 w Krakowie, dym. 1685 w Poznaniu, ks. ok. 1686, zm. 1720. Syn Krzysztofa i Anny Stawskiej. Opuścił zakon po pierwszym roku teol. w Poznaniu. Od 1696 biskup gracjanopolitański, sufragan i proboszcz chełmski, kustosz gnieźnieński oraz kanonik poznański.]

Walenty Konstanty Czulski [?-?]

Biskupem tytularnym klaudiopolitańskim a zarazem sufraganem chełmskim, został mianowany w 1721 r. Swoją funkcję pełnił około dwóch lat, tj. do chwili śmierci w 1723 r. W. Czulski zasłużył się bardzo wydatnie dla diecezji głównie jako fundator seminarium duchownego w Krasnymstawie, na który to cel przeznaczył 18 tys. ówczesnych złotych polskich oraz wbudował dwupiętrowy dom dla kleryków.

Michał de la Mars; Delamars [9.VIII.1668-III.1736]

Z pochodzenia Francuz. Urodził się 9 lipca 1668 r. w diecezji krakowskiej. Święcenia kapłańskie otrzymał 4 lutego 1699 r., a trzy lata później uzyskał tytuł doktora obojga praw. W 1723 r. mianowany został biskupem tytularnym trykanijskim, a w następnym roku - sufraganem chełmskim. Zmarł wkrótce po konsekracji, w marcu 1725 r., a pochowany został w dzisiejszej Katedrze lubelskiej.

[Ur. 9.VIII.1668 w Lublinie, wst. do Jezuitów 14.IX.1685 w Krakowie, dym. 11.II.1697 w Poznaniu, ks. 4.II.1699, zm. III.1725. Syn Mikołaja, ludwisarza, i Wiktorii. Opuścił zakon podczas III roku teol. w Poznaniu. Potem doktor obojga praw, oficjał lubelski, a od 1723 biskup sufragan kamieniecki i od 1724 sufragan chełmski. Przywiązany do jezuitów, w testamencie pozostawił kolegium lubelskiemu bogaty księgozbiór. Biblioteka w Krasnymstawie otrzymała dary książkowe od biskupa Mikołaja Święcickiego, proboszcza Bartmińskiego, biskupa Michała Delamarsa z 1725 (przeszło 500 tomów).]

Józef z Olszanicy Olszański [1685-1736]

Urodził się w 1685 r. Biskupem tytularnym serertskim i sufraganem chełmskim został w 1725 roku. Konsekracja odbyła się dopiero po trzech latach - 1 stycznia 1728 r. Zmarł w 1736.

Józef Antoni Łaszcz herbu Prawdzic [21.VII.1704-31.I.1748]

Urodził się w 1707 i. w Łaszczowie. W 1720 r. został kanonikiem krakowskim, poznańskim i niebawem kanclerzem gnieźnieńskim. Kilkakrotnie brał udział w posiedzeniach Trybunału Koronnego. 23.VI.1738 r. otrzymał nominację na sufragana chełmskiego z tytułem biskupa antypatreńskiego. Jako ostatni potomek rodu był dziedzicem wielkich włości, które w znacznej mierze przeznaczył na cele dobroczynne. Wybudował między innymi wspaniały kościół i kolegium w Łaszczowie, które przekazał na użytkowanie jezuitom. Troszczył się także o biednych i opuszczonych, dla których organizował darniowe stołówki. Zmarł w 1748 r. w Łaszczowie, gdzie również został pochowany.

Jan Chryzostom Krasińki [26.I.1695-25.V.1757]

Urodził się 26 stycznia 1695 r. Studiował w Rzymie i tam 18.I.1725 r. otrzymał tytuł doktora obojga praw na Uniwersytecie Sapienza. Po studiach przez dłuższy czas przebywał na dworze Leszczyńskiego w Lotaryngii. Po powrocie do Polski 16.IX.1748 r. otrzymuje nominację na sufragana chełmskiego z tytułem biskupa lorineńskiego. W 1754 r. Krasiński zrzekł się sufraganii chełmskiej oraz innych godności i osiadł w Tanenbergu na Warmii, gdzie zmarł 25.V.1757 r.

Dominik Józef Kiełczewski [17.XII.1702-?]

Urodził się 17.XII.1702 r. Zostawszy kanonikiem włocławskim trzykrotnie (1737, 1738, 1750) brał udział w posiedzeniach Trybunału Koronnego. Nominację na sufragana chełmskiego wraz z tytułem biskupa hermopolitańskiego otrzymał 21.VII.1760 r. Konsekracja zaś odbyła się dopiero 15 lat później w kolegiacie zamojskiej. Wkrótce potem Kiełczewski zrezygnował z sufraganii chełmskiej.

Melchior Jan Kochnowski [12.I.1720-30.IV.1788]

Urodził się 12.I.1720 r. Zdobył bardzo gruntowne wykształcenie uwieńczone tytułem doktora filozofii i obojga praw. Przez szereg lat był profesorem Akademii Zamojskiej, gdzie wykładał między innymi poezję, retorykę, wymowę i prawo państwowe. Piastował również tak ważne stanowiska akademickie jak: dziekan wydziału, rektor i wicekanclerz. Po rezygnacji Dominika Kiełczewskiego z sufraganii chełmskiej król Stanisław August Poniatowski mianował na ten urząd M. Kochnowskiego. Stolica Apostolska zatwierdziła tę nominację nadając jednocześnie Kochnowskiemu godność biskupa tytularnego dionizejskiego. 17.IX.1781 r., po śmierci Jana Aleksandrowicza, został administratorem diecezji. Zmarł 30.IV.1788 r.

Wawrzyniec Józef Żłoba Czerczycki [?-13.XI.1805]

Studiował w Akademii Zamojskiej, gdzie w 1754 r. otrzymał doktorat z filozofii, a wkrótce potem został wykładowcą tej uczelni z tytułem zastępcy profesora. Jako stały profesor prowadził w latach 1757-1775 zajęcia z fizyki, logiki, prawa cywilnego i retoryki. 29.II.1792 r. król Stanisław Poniatowski na wniosek biskupa Skarszewskiego mianował Żłobę Czerczyckiego sufraganem chełmskim, jednakże ze względu na zmieniającą się konfigurację polityczną (rozbiory) Stolica Apostolska nominacji nie zatwierdziła, W tej sytuacji Czerczycki nie mógł być konsekrowany na biskupa. Zmarł jako sufragan - nominant chełmski dnia 13.XI.1805 r.